Cyber Security

ह्याकर अट्याक को सिकार भएँ भनेर दधि सापकोटा जी ले लेख्नु भएछ। येसबारे केहि बोल्न चाहें: तपाईलाई कसैले माइक्रोसफ्ट बाट फोन गरेको, "तिम्रो कम्पिटरमा भाइरस छ" भनेर फोन गर्यो भने सम्झनुस त्यो ठग हो। भारतमा बसेर यूरोपको फोन नम्बर हरु चोरेर मान्छेलाइ कल गरि, सफ्टवेर इन्स्टल गराउन लगाई पैसा ठग्ने गिरोह हो त्यो। दिनहु हजारौ तेसरी ठगिन्छन। माइक्रोसफ्टले कहिले पनि तेसरी कल गर्दैन। तेस्तो गिरोहको ट्रिक, "भाइरस छ, तेस्लाई निकाल्न एउटा सफ्टवेर इन्स्टल गर्न पर्छ अनि हट्छ" भंचन, गरेपछि तेस्को ९० यूरो लाग्छ भन्छन र क्रेडिट कार्ड नम्बर माग्चन, दिएन भने कम्प्युटर तेही सफ्टवेर मार्फत सटडाउन गर्छ र फेरी स्टार्ट गर्दा पासवर्ड माग्छ । पैसा नदिए डाटा डिलिट गर्दिने धम्कि दिञ्चन र ददि जी जस्ता सोझा साझा फसछन् । 

यो नया कुरा हैन, हरेक दिन ३० हजार ओटा नया मालवेर (Malware/Virus) क्रियेट गरिन्छ।यो एक प्रकारको भाइरस हो| येस्ता भाइरस दसौ लाख सर्कलमा अहिलेइ छ। ददि जी सिकार हुनु भएको जस्तो भाइरस लाइ 'Ransomware' भनिन्छ । भनेको मतलब यो इन्स्टल गरेपछि पैसा नदे सम्म कम्प्युटर लक् गर्दिने, र बिस्तारै डाटा डिलिट गरिदिने। ह्याकर हरुको माग पैसा कुनै बिदेसी खातामा पठाउनु पर्ने वा Bitcoin मा तिर्नु पर्ने हुन्छ ताकी उनीहरुलाई कानुनी घेरामा ल्याउन नमिलोस। Virus, Malware, Ransomware का साथै अरु येस्तै विभिन्न प्रकारका हुन्छन जस्तै Trojan Horse, Worm, Spyware। स्पाइवेर/Spyware को काम यो एउटा कम्प्युटरमा इन्स्टल भएपछि तपाईलाई Spy/ निगरानी गर्ने हो। तेस संग संगै तपाइले केके गर्नु हुन्छ हेर्ने, टाइप गरेको पासवर्ड चोर्ने र तेस बाट लाभ लिने हो । आफ्नो आफ्नो विभिन्न फंग्सन भएका एस्ता मालवेर, भाइरस, ट्रोजन हर्स को सिकार व्यक्ति हरु मात्र हैन सरकारी निकाए, प्राइभेट कम्पनि र अरु संस्था हरु हुन सक्छन। एस बाट बच्न एन्टी भाइरस सफ्टवेर हरु पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ तर यो एन्टी भाइरस सफ्टवेर ले उल्टै आफुलाई स्पाइ गरिरहेको छ कि, त्यो राम्रो छ कि छैन, पहिला बुझ्नु पर्छ। जस्तै, यूरोपमा धेरै प्रयोग हुने एन्टी भाइरस कास्पेर्सकी/Kasperski भन्ने हो। तर, केहि वर्ष अगाडी कास्पेर्सकी आफै मालवेर अट्याक को सिकार भयो, मतलब जुन कम्पनीले आफैलाई प्रोटेक्ट गर्न सक्दैन, तेस्ले अरुलाई कसरि गर्छ? पछि यो कुरा पनि बाहिर आयो कि कास्पेर्सकी को मालिक ओइगेन कास्पेर्सकी(Eugen Kaspersky) भ्लादिमिर पुटिन को लागि काम गर्दो रहेछ र राजनीतिक बिरोधि लाइ स्पाइ/spy गरि इन्फर्मेसन 
सेयर गर्दो रहेछ। तेसैले, येस्मा होसियार रहनु आवस्यक छ। अर्को कुरा, अहिले पहिलाको जस्तो कम्प्युटरमा विभिन्न वेबसाइट बाट भाइरस आउने धेरै हुदैन किनकि इन्टरनेट ब्राउजर (Safari, Google Chrome,Firebox etc) मै सेक्युरिटी फिल्टर हुन्छ। अहिले भाइरस, मालवेर रिसिभ गर्ने प्रमुख सोर्स इमेल हो। 

एउटा ट्रसटेड कम्पनीको नाम बाट तपाइले इमेल पाउनु हुन्छ, त्यहाँ लेखिएको हुन्छ, "तिम्रो एकाउन्ट ब्लक भएको छ , अन्ब्लक गर्न यो लिंकमा क्लिक गर", वा, "यो तिम्रो भिडियो रहेछ, हेर्न यहाँ क्लिक गर", जब यो मुमेंट मा तपाइले क्लिक गर्नु हुन्छ, ब्याकग्राउण्ड मा कम्प्युटर भित्र मालवेर इन्स्टल हुन्छ, र तेस्ले माथि लेखेझै कि तपाइको निगरानी गर्छ, कि कम्प्युटर सट डाउन गर्देर Ramsom/Cash माग्छ वा अरु हानिकारक कुरा गर्छ। कम्प्युटर फेरी चलाउन प्राय पुरै फर्म्याट गर्नु पर्ने हुन सक्छ। एस्तो इमेल पठाउने मान्छे हरु प्राय अर्को देशमा बस्चन र अन्तरास्ट्रीय कानुन नभएको कारण तिनीहरुलाई केहि पनि गर्न मिल्दैन । र विस्वका कतिपय मुलुक हरुमा ह्याकर हरुलाई राजनीतिक सम्रक्षन दिएर राखिएको हुन्छ किनकि येस्तै कसैलाई स्पाइ गर्नु परेमा तिनीहरुको प्रयोग गर्न सकिन्छ । अमिरिकी चुनाबमा रसियन ह्याकर हरुको रोल हुन सक्ने कुरा नया हैन । तेसैले, मेरो सल्लाह एस प्रकार छ: येदि कसैले फोन गरेर येसो येसो गर्नु पर्छ भन्यो भने, फोन राख्ने, र आफै सम्बन्धित कम्पनि लाइ फोन गरेर सोध्ने । इमेल मार्फत आएको लिंक र Attachments कहिले पनि नबुझिकन क्लिक नगर्ने । इमेल पठाउने sender को नामको माथि कम्प्युटर को माउस (क्लिक नगरिकन) मुभ मात्र गराउदा कुन इमेल बाट आएको भन्ने देख्न सकिन्छ, एड्रेस लामो रहेछ र तेही कम्पनि को डोमेन नाम रहेनछ भने त्यो "फिसिंग (फेक) इमेल " हुन सक्छ । तेस्लाई डिलिट गर्दिने। हालसाल एस्तो इमेल बिसेस गरि यूरोपमा Paypal, Microsoft यित्यादी को नाम बाट आउछ । आफ्नो एकाउन्ट बारे हेर्न परे जस्तै सिधै कम्पनिको वेबसाइटमा गएर हेर्ने , इमेल को लिंक बाट नगर्ने, र सबै भन्दा महत्वपुर्ण कम्प्युटर जहिले पनि व्यकअप/Back up गर्ने, एक्सटर्नल हार्ड ड्राइभ, वा अरु कुनै तरिकाले गर्ने। Western Digital, Sandisk, Apple's Time Machine को सस्तो राम्रो ड्राइभ हरु हुन्छन। र इमेल एकाउन्ट हरुमा Two-factor Authentication, Two-step Verification etc activate गर्ने, मतलब पास्वोर्ड हालेपछि आफ्नो फोनमा एस एम एस आएको code हालेपछि मात्र खुल्ने बनाउने (सबै प्रोभाईडरले यो अफर गर्दैनन्), आफ्नो पासवर्ड सजिलै गेस गर्न सकिने वाला नराख्ने, बेला बेलामा चेन्ज गर्ने, आफ्नो कम्प्युटर, वा मोबाइलमा कसैले Remote Access गरेको संका लागेमा बिसेसग्य संग सम्पर्क गरि हाल्ने, यित्यादी।

Dont believe in Luck

By: Bikal Dhungel

भाग्यमा भन्दा कर्ममा विश्वास गर्ने गरौँ । कसैले ' तिमि त कस्तो लक्की, यो मान्छे, त्यो मान्छे, फलानोको छोरो त लक्की भन्यो कि रिस उठ्छ । चिठ्ठा पर्नु लक हो, डीभी परेर अमेरिका जान पाउनु लक हो, फिल्ममा सुनिल शेट्टी ले जस्तो गोलि खाएर पनि बाच्नु लक हो । तर हाड खियाएर, दिमाग खियाएर, बाउन्न घुस्सा तिर्पन्न ठक्कर खाएर पाएको सफलता लक हैन।मान्छेले अरुले गरेको दुख देख्दैन, सफलता वा असफलता मात्र देख्छ। " हॆहॆहॆहॆहॆहॆ, साथिहरुको लागि यो हात सलाम हो, दुस्मनको लागि फलाम हो " भनेको कडा डाइलग देख्छ, तर त्यो सुटिङ्ग गर्दा , क्यामरा म्यान ले कट र एक्सन भन्दा राजेश हमालले तेही कुरा १३४ चोटी भन्नु परेको कुरा देख्दैन । अनि सिधै क्या लक्की, फिल्म त हिट भयो भन्छ। अर्काको मेहेनत र परिश्रम लाइ लक को ट्याग लगाइदियेर पन्छिन खोज्छ । आसिर्बाद दिदा पनि "भाग्यमानी भएस" भनेर दीइन्छ, कर्मशिल भएस भनेर दीइन्न । कर्म गर्ने, दुख गर्ने सबै सफल हुदैनन् तर बिना दुख र कर्म कमै मात्र सफल हुन्छन। भाग्यमा विश्वास गर्ने संस्कृति बन्द गर्नु पर्छ, संसारको सबै भन्दा धनि मान्छेको छोरा छोरि भएर जन्मने बिल गेट्सका सन्तानले पनि उसको १% सम्पति मात्र पाउछन् किनकि ९९% सम्पति उसले सिक्षा, स्वास्थ र अन्य कुराको लागि बिस्व भरि डोनेट गरेको छ। र उसको छोरा छोरीले पनि कर्म नै गर्नु पर्छ। भाग्यले साथ दिन्छ कि भनेर ढुकेर बस्नु सट्टा कर्म गर्दै जाउँ र कसैलाई आसिर्बाद दिदा भाग्यमानी भएस भनेर हैन, भाग्यमा विश्वास नगरेस, कर्ममा गरेस भनेर दिउँ है ?

We need collective well-being, not only growth

By: Bikal Dhungel

हामीलाई आर्थिक वृद्धि भन्दा पनि समृद्धि चाहिएको छ। आर्थिक वृद्धिले एउटा पाटो मात्र हेरेको हुन्छ भने समृद्धिले समग्र बिकाश झल्काउछ, जस्तै स्वास्थ, बाताबरण, सामाजिक सुरक्षा, सान्ति, सीक्षा, मानब अधिकार यित्यादी। जीडीपी (GDP) नै सबै थोक हैन भनेर नोबेल पुरस्कार बिजयी अर्थासस्त्री हरुले पनि स्विकारी सकेका छन् र आजको प्रमुख जोड अमार्त्य सेनको ह्युम्यान डेभलपमेन्ट इन्डेक्स (HDI) मा हुनु पर्छ । तेस्मा पनि समयको माग अनुसार थप अरु index हरु थपिदै जानु पर्छ । बिगत २० बर्समा नेपालीको औसत आय ( पर क्यापिटा इन्कम ) करिब तिन गुनाले बढेको छ , तर अरु सुचाङ्क हेर्दा बाताबरणमा क्षति धेरै बढेको छ, तेस्ले ल्याउने स्वास्थमा असर over propotionally बढेको छ, महंगी तेही अनुसार बढेको छ | परिबर्तनसिल जब मार्केट र जिबनसैलीको कारणले Sedentary Lifestyle र तेस बाट हुने non-communicable diseases हरुको prevalence बढेको छ, असमानता बढेको छ। मतलब, मान्छे हरु संग पैसा त धेरै छ तर फोहोर बाताबरण, खराव स्वास्थ स्थिति, सामाजिक समस्या धेरै भएको हुदा आर्थिक वृद्धिले खासै सकारात्मक असर पारेको छैन। सबै समस्याको कारण आर्थिक वृद्धि हैन तर आर्थिक वृद्धि गर्ने निहुमा बाताबरण बिनास गर्नु , स्वास्थ प्रतिको असर नकार्नु चै राम्रो हैन।

अर्थसास्त्रमा एउटा Kuznets Curve भन्ने सुचाङ्क छ, तेस्ले भन्छ " आर्थिक वृद्धि हुदै गर्दा सुरुमा असमानता, बाताबरणमा हानि धेरै हुन्छ तर देश अति बिकसित भएपछि त्यो घट्दै जान्छ किनकि मान्छे हरु स्वास्थ र बाताबरण प्रति सचेत हुन्छन" तर आज यो सिद्दान्त ढुसी परिसकेको छ, प्रकिर्ती लाइ बिनास गरेर मात्र बिकाश हुन्छ भन्ने हैन, Green Development/Sustainable Development पनि सम्भब छ, एसका कयौ उदाहरण छन्, र यो कुरा नया पनि हैन। आज हामीले १९सौ सताब्दीको Economic Theory हरु फलो गर्नु उचित हुदैन, २१सौ सताब्दी लाइ उचित कुरा सोच्नु जरुरि छ. We need Economics for 21st Century.

आजको आवस्यकता इन्क्लुसिभ बिकाश (Inclusive Development) हो, दिगो विकास ( Sustainable Development ) हो । जनताले पैसा/धन ( अर्थ ) को बुझाइ बदल्नु आवस्यक छ, आजको धन व्यक्तिगत हिसाबमा Human Capital, Social Capital, Good Health, Wisdom, Inter-Personal Skills, General Knowledge, Emotional Intelligence, Critical Thinking Skills यित्यादी हो भने सामाजिक हिसाबमा Good Environment, Good Healthcare System, Inclusive Society, Green Cities, Citizen Engagement, Social Peace, Economic Sustainability, Scientific and Humanitarian rules and system यित्यादी हो |

व्यक्तिले समाज बनाउछ, समाज बने देश बन्छ, देस बनाउनको लागि माथि उल्लेख तत्व हरु आवस्यक छन् | राज्यको काम बाताबरण सुधार्ने, स्वास्थ स्थिति सुधार्नु, असमानता कम गर्नु, जातिय, क्षेत्रिय, बर्गीय र लैंगिक भेदभाब हटाउनु र समग्र बिकासमा जोड दिनु हो । मन्त्रि आफै टाई सुट, माला, क्यामराम्यान सहित कुच्चो लिएर बागमती सफा गर्न जाने हैन, नीति बनाउने हो, प्रबिधि भित्र्याउन पहल गर्ने हो । वर्ष भरि आफै फोहोर गरेर एकदिन तेसो गर्नु सस्तो लोकप्रियता मात्र हो । विदेश बाट सिक्नुस, सिंगापुर, लण्डन, भ्यानक्युभर यित्यादी सहरलाई कसरि एउटा National Park सर बनाउने, कसरि बस्न लायक बनाउने, कसरि Green, Recreational बनाउने भन्ने दौड चलिरहेको छ | सिंगापुर उपचार गराउन जादा एकचोटी हेर्नु पर्यो, अमेरिका जादा नेपालीहरु भाको ठाउँमा जादै भोज भत्तेरमा ब्यस्त हुने मात्रै हैन, सिलिकन भ्याली जानुस, उनीहरुको कुरा सुन्नुस अनि नेपालमा लागु गर्ने प्रयत्न गर्नुस । पैसा छ भन्दैमा विदेशमा उपचार गराउन जान त मिल्छ तर प्रदुसित बाताबरणले बिरामी हुदा पैसा लिएर तपाइको सट्टा बिरामी भैदिने मान्छे किन्न मिल्दैन ।

४० लाख भन्दा बढी बिदेसमा भएका नेपालीको रेमिटेन्सले औसत आय त बढाउछ तर नेपाल भित्रको बढ्दो आर्थिक गतिविधिले ल्याएको बायु प्रदुसन कन्ट्रोल गर्न नसक्दा, असमानता घटाउन नसक्दा, सामाजिक समस्या सुझाउन नसक्दा हुने हानि भने रेमिटेन्सले सुल्झाउन सक्दैन, बिदेसिले पनि गरिदिदैनन, यो आफै सुल्झाउनु पर्छ ।जलबायु परिबर्तनको प्रमुख सिकार पनि हामि नै हो, बर्सौ आउने बाढी, बेलामा नपर्ने पानि, सुक्खा लाग्नु, त्यो सबै येस्कै प्रतिफल हो । कसले कति फोहोर गरे भनेर आरोप लाउदै बस्नु सट्टा आफुले के गर्न सकिन्छ भन्ने सोच्नु बुद्धिमानी हुन्छ । र सामाजिक समस्याका मामिलामा पनि यी कुरा लागु हुन्छन । जहाँ फोहोर हुन्छ, त्यहाँ झिंगा भनकिन्छ, जहाँ झिंगा भंकिंचा, त्यहाँ रोग फैलिन्छ ।जहाँ असमानता छ, थिचोमिचो छ, भेदभाब छ, त्यहाँ द्वन्द हुन्छ । भबिस्यका द्वन्द हरु रोक्न अहिले नै गृहकार्य गर्नु पर्छ । तेसैले, आर्थिक वृद्धिमा जोड दिनुस तर अरुमा बिजोड नदिनुस्, समग्र समृद्धिको नारा बनाउनुस । स्वच्छ हावा, सफा पानि पछि साइकलको प्रयोगमा जोड दिनुस, हरिया पार्क बनाउनुस, सोसल रिक्रियसनल ठाउँ निर्माण गर्नुस, पैदल मार्ग हरु बनाउनुस , सुरक्षित सहर बनाउन प्रयत्न गर्नुस, खेलकुदको लागि ठाउँ बनाउनुस, जनतालाई physically active हुनको लागि infra-structure तयार गर्नुस, इनोभेसन सेन्टर को परिकल्पना र निर्माण गर्नुस, सार्बजनिक सबारी साधन को प्रयोगमा जोड दिनुस , भन्ने बेलामा " हाम्रो देश प्रकृतिको बरदान, गौरीशंकर हिमाल हाम्रो, झ्यामोलोंग्मा हाम्रो भन्ने तर काठमाडौँमा हिड्दा चै बुर्का र सर्जरी मास्क लाएर हिड्नु पर्ने ?

सफल सहर र देस हरुले केके गरिरहेका छन् त्यहाँ बाट सिक्नुस । आर्थिक वृद्धि २-४ जाना लाइ आएर हुदैन, collective समृद्धि आउनु पर्छ ।

Education for Today

By: Bikal Dhungel

पछिल्लो खोज अनुसार यूरोपमा अहिलेनै करिब ८०% मान्छे आफुले अध्यन गरेको भन्दा भिन्न क्षेत्रमा कार्यरत छन्। एसको एउटा कारण, पुरानो शीक्षा नीति र परिबर्तनशील job मार्केट। समयको माग अनुसार शीक्षा नीति परिबर्तन नगर्दा धेरै मान्छेको सैक्षिक योग्यता बेक्कार हुन जान्छ । आज सैक्षिक योग्यता भन्दा बिसयबस्तुमा दक्षता महत्वपुर्ण छ। अर्को एक खोजका अनुसार, अबको १० वर्षमा ५०% jobs अटोमेटाईज हुनेछन्, मतलब मान्छेले गर्ने काम मेसिनले गर्नेछ, एसका उदाहरण, ड्राइभर बिना चल्ने गाडी, वेटरको काम गर्ने रोबोट, खोजमुलक कार्यमा सहयोग गर्ने सफ्टवेर यित्यादी हुन्। एसका साथै, आज बिज्ञान प्रबिधि धेरै अगाडी बढीसकेको छ। इन्टरनेटको तिब्र बिकाश र तेसमार्फत कलेक्ट भएका बिग डाटा को सहयोगले अन्य खोजमुलक काम गर्ने टेक्नोलोजीको बिकाश गर्न मद्दत पुगेको छ। स्मार्ट एल्गोरिदमस् को प्रयोगले मेसिन लर्निङ्ग, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको बिकाश भएको छ। मेसिनले पनि मान्छे जस्तै नया कुरा सिक्न सक्ने भएका छन् । गुगलको डिप ब्लु कम्प्युटर ले बिस्व चेस च्याम्पियन ग्यारी कास्पारोभ लाइ हराउन सफल भयो, एप्पल को होम किट द्वारा घरको पर्दा लगाउने देखि बत्ति बाल्ने, निभाउने गर्न सकिन्छ । स्वास्थ क्षेत्रमा मात्र हेर्ने हो भने 3D Printing, Tissue Engineering, Portable Diagnostics, Digital Tatoos जस्ता कुराको बिकाश हुनुका साथै एसले थप अरु अविस्कार गर्न मद्दत गरेको छ। छिटो भन्दा छिटो परिबर्तनसिल समयले गर्दा Life-long Learning आजको अत्याबस्यक कुरा हो। परिबर्तित समय संग आफु परिबर्तन हुने, आफुले सिकेको कुरा पनि अपडेट गर्दै लैजाने र अन्य क्षेत्रको बिकाश संग आफु एडप्ट हुनु अनिबार्य छ। नेपालका एक जाना शीक्षाविद भिम उपाध्यायले केहि समय अगाडी लेख्नु भएको थियो " आज नेपालको सरकारी क्याम्पसको पढाइ बेरोजगार अल्मल्याउने बाटो मात्र हो, त्यहाको सर्टिफिकेट बिदेशमा आची पुछ्न पनि काम लाग्दैन .." । यो कुरामा सत्यता छ, त्यो किन भयो भन्दा १०० वर्ष अगाडिका कुरा समेटेको, ५० वर्ष अगाडिको पाठ्यक्रम लाइ निरन्तरता दिरहनु, आजको माग केहो, आजको बिकाश केहो त्यो अध्यन नगर्नु यित्यादी हो । जब सम्म त्यहाँ सोचिन्न, पढाईको कुनै अर्थ हुदैन, त्यो बेरोजगार हरुलाई २-४ वर्ष अल्मल्याउने बाटो मात्र हो। आजको शीक्षा नीतिको प्रमुख जोड Universal Skills मा हुनु पर्छ, माने, जुन सुकै बिषयमा होस्, सिकेको कुरा जता पनि लागु गर्न सकियोस, घोकन्ते बिद्या बाट आफै सोच्न सक्ने सिप सिकाइयोस, सिकेको कुरा " हस हजुर " मात्रै भनेर बस्ने हैन कि, तेस्माथी पनि प्रस्न गर्न सिकाइयोस र सबै भन्दा महत्वपुर्ण कुरा , " मैले सिकेको कुरा गलत पनि हुन सक्छ, यो गल्ति हो भनेर पछि थाहा हुन सक्छ, बिज्ञानले एसको ठिक उल्टो कुरा सत्य हो भनेर पत्ता लगाउन सक्छ, यो कुरा लेख्ने मान्छेले आफै पनि गलत हुन सक्छ यित्यादी, " भन्ने सबैले दिमागमा राखून । साथ साथै, बिज्ञान, मानोबिज्ञान, शीक्षा, व्यवस्थापन सबै क्षेत्रमा भएको बिकाश र तथ्य लाइ पाठ्यक्रममा हाल्न ढिला नगरियोस | 

बिद्यार्थी हरुलाई जति सक्दो छिटो Augmented Reality, Virtual Reality, Robotics, Artificial Intelligence, Nano Technology, Smart Algorithms, Automation, Critical Thinking, Networking, Creativity बारे बुझाइयोस | जति चाडै गर्यो, तेती फाइदा। हरेक व्यक्ति आफ्नै आफ्नै कला लिएर जन्मेको हुन्छ, त्यो कलाले धेरै माथि उढेर संसार लाइ नियाल्न सक्ने क्षमता हुदा हुदै पनि गलत शीक्षा र नीतिले बेलैमा उसको प्वाँख काटीदिदा त्यो कला कहिले पनि बाहिर आउन सक्दैन | भबिस्यका महान बैज्ञानिक, राम्रा नेता र अरु क्षमतावान व्यक्ति हरु हामि माझ नै हुन सक्छन, सृफ उचित शीक्षा दिएर मौका दिनु पर्यो, उनीहरु बाहिर आउनेछन् ...... भन्दा कसो होला ?

शुन्यता

Bikal Dhungel 


Into the nature, to loose my mind and find my soul
To see the patience and the beauty of simplicity 
Not until you loose yourself, you discover yourself 
And you hear the sound of silence
Feel alive in emptiness, feel complete in emptiness 
शुन्यता

यो कसको देश हो II

By: Bikal Dhungel 

लभ नै नपरी ट्रेजिडी पर्ने प्रेम चरो हरुको देस हो यो

१५१ वर्षका जुँगे हरु बिद्यार्थी नेता हुने देस हो यो 

२ क्लास पनि नपढेका औंठा छाप हरु कोट टाई ढल्काउदै कोट कै बेज्जत गर्ने नेता हरुको देस हो यो 

पचास वर्षमा २० किलोमिटर दुरीमा भको मेलम्ची ल्याउन नसके पनि ग्रेटर नेपाल चाहियो भन्ने सम्राट असोक हरुको देस हो यो 

नेपालमा भए चै डाक्टर इन्जिनएर नै चाहिने, बिदेसमा बस्ने भएचै जे गर्ने लाइ भएपनि छोरि दिन तयार ससुरा बा हरुको देस हो यो 

देश भित्र चै जनजाती लाइ हेप्ने तर बेलायेतिले दुताबासमा जनजातिको कदर गर्दै आर्मीमा देको सम्मान थाप्न जान आफु तम्सिने बाहुन हरुको देस हो यो 

देशमा इसाई लाइ गर्नु गाली गर्ने तर इसाइकै देश जान घरखेत बेची दुताबासमा भिसा माग्न जाने मगन्तु हरुको देस हो यो 

आफ्नो गाउँ छोडेर जिन्दगीमा कतै नगएको भएपनि ' नेपाल संसारकै सबै भन्दा राम्रो देश हो ' भनेर किट्टान गर्ने बिस्वयात्री हरुको देश हो यो

पुजिबाद को बिरोध गर्ने, समाजबाद र खाओबाद चाहियो भन्ने तर कट्टर पुजीबादी देस अमेरिका, बेलायेत, जापान र अस्ट्रेलिया नै जान खोज्ने राजनीतिमा पोख्त हरुको देस हो यो 

दिउस दिउस धर्म संकृति र हिन्दु राष्ट्र माग्दै आन्दोलनमा, राती राति भैसीको मम को झोल संग धर्मसंस्कृति को जगेर्ना गरिदिने बाल बाबु पण्डित हरुको देस हो यो

ट्रली बस को फोटो हाली यितिहास झल्काउन खोज्ने तर जमानामा आफैले किलिँडर लाइ झुक्याई झुक्याई भाडा नतिर्ने गरेको र ट्रली डुब्न योगदान पुर्याएको बिर्सिने म जस्तो चतुरे हरुको देस हो यो

यो कसको देस हो?

By: Bikal Dhungel 

..........यो कसको देस हो?...........

दिउस दिउस भारत लाइ गाली गर्ने , राती राती भट्टीमा हिन्दि गीत घन्काउदै चिरिप्प पार्ने Twakendra हरुको देश हो यो

कागले कान लग्यो भनेर कसैले हल्ला फैलाउदा सारौटेको गुण भत्काउन हनुमान कट्टु लाउदै कुदने डुकु हरुको देश हो यो

नारि दिबस र भाइ टिकामा आफ्नो दिदि बहिनिको फोटो हाली सहभागी जनाउने तर बाँकी दिन अरुको दिदीबहिनी लाइ चै फिट्टू पनि सम्मान नगर्ने मानबअधिकारकर्मी हरुको देस हो यो

बागमती लाइ धार्मिक पबित्र मान्ने, स्नान गर्ने तर घर गयेसी तेइ खोलामा ढल बगाइदिने धर्मभक्त हरुको देश हो यो

धर्म परिबर्तन गराउने लाइ चै देश निकाला गर्नु पर्छ भन्ने तर चोरी, गुन्डागर्दी, बलात्कारी गरि धर्म फाल्ने हरुलाई चै धर्मगुरु मान्ने हरुको देस हो यो

यूरोपियन युनियन संग बर्सिक ३५० मिलियन भिक् लिएर यूरोपियन युनियन लाइ नै गालि गर्ने राजनीतिक बिस्लेसक हरुको देश हो यो

अरुको देशको नागरिकता पाउन बर्सै पिच्छे डीभी हाल्ने तर आफ्नै देशको मान्छे लाइ 'आयातित नागरिक' भनि नागरिकता दिन हुदैन भन्ने खोक्रे राष्ट्रबादी हरुको देस हो यो

तराईमा जन्मेको बुद्ध हाम्रो हो भनि झ्याली पिट्ने तर तराइका सामान्य जनता लाइ "धोति " भनि गाली गर्ने डाम्ना हरुको देस हो यो

Arrange Marriage गरेर ल्याको २ दिनमा ‘ love of my life’ भनेर फेसबुक status हाल्ने तर जिन्दगि भरि हेरचाह गरेका आमा बाबु लाइ बृद्ध आश्रम मा भर्ना गर्दिने जोइटिंगरे हरुको देस हो यो

आफ्नो गाउँ छोडेर जिन्दगीमा कतै नगएको तर ' नेपाल संसारकै सबै भन्दा राम्रो देश हो ' भनेर किट्टान गर्ने बिस्व यात्री हरुको देश हो यो

अरु देशको सफा खोला नाला हरु अगाडी बसेर फोटो खिचाउने तर आफ्नो देसमा राजधानी कै बीचबाट बग्ने खोलामा गु मात्रै बग्दा पनि कानमा जेल हालेर बस्ने प्रकिर्ती प्रेमी हरुको देश हो यो

गाउँमा खेतबारी बाँझो राखेर काठमाडौँ आउने तर आफै बस्ने घर अगाडी हिलो हुदा धान रोपेर सरकार लाइ गाली गर्ने हली गोठाला हरुको देस हो यो

४७% बच्चा कुपोसन को सिकार हुदा बाल नदिने तर गणेसको मूर्तिले दुध खायो रे भनेर हल्ला चल्दा गाग्रीका गाग्री दुध ढुंगामा खन्याउन जाने गोबर गणेस हरुको देस हो यो

अरु देसले हेप्यो भनेर बम्किने तर धेरै पैसा दान दिनछन् कि भनि संग्युक्त राष्ट्र संघमा अति निम्न स्तरको देश हरुको सुचीमा राख्न लगाउने मगन्त नारायण बुढाथोकी हरुको देश हो यो

बिकास बजेट चै २५% पनि खर्च गर्न नसक्ने तर बिकाश भएन भनेर गोरु ब्याउदा पनि ३०% कर छेराउन खोज्ने कर प्रसाद ओली हरुको देस हो यो

ज्यान बचाउने नर्स हरुलाई मासिक तलब ५-७ हजार भन्दा नदिने तर कतिको ज्यान लिएर साम्सद मन्त्रि बनेका हरुलाई ११ पुस्ता सम्मलाई पुग्ने तलब सुबिधा दिने बिल गेट्स हरुको देस हो यो

बर्सौ सम्म निर्दोषको ज्यान लिएर प्रधानमन्त्री भएका हरुलाई चै १० किलोको फूलमाला ओढाउने, गरिबका बच्चाको ज्यान जोगाउन अनसन बसेका डाक्टर लाइ चै 'Fool' भन्ने मेडिकल माफिया हरुको देश हो यो

घरको झ्याल बाट बाहिर हेर्दा गौरी शंकर हिमाल, से फोकसुन्ड़ो र आमा दब्लम देख्न सकिने तर पनि टिभी खोलि हत्या, हिम्सा, र लुटतन्त्रका समाचार हेर्न रुचाउने बुद्धु हरुको देस हो

यो देस हरिबंस, कुलमान र सन्दुक रुइट को पनि हो । यहाँ बि पी , किसुनजी र पासांग लाम्हो पनि थिए, तैपनि हिम्साकै राजनीति गर्ने हरुको टट्टू बन्न रुचाउने लम्फु हरुको देस हो यो....

Some thoughts on Society VI

By: Bikal Dhungel

म काम गर्ने टिममा एक जना बिग डाटा अनालिस्ट को खाँचो पर्यो । कम्तिमा ३ वर्ष अनुभब भएको, अर्थसास्त्र , हिसाब वा स्टाटिस्टिक्स मा मास्टर्स सक्काएको मान्छेले एप्लाई गर्न पाउने थियो। करिब १०० जना बाट छानिएर एउटा भारती मूलको ब्रिटिस नागरिक ले जागिर पायो । २८ वर्ष को मान्छे १० बर्से अनुबभ लिएर आएको रहेछ । पछि चिनजान हुने क्रममा मैले सोधी हालें, ' यु आर २८ येर्स ओल्ड, हाउ कम यु अलरेडी गट १० यर्स अफ एक्सपीरियन्स " । उसको भनाइको समराइज गर्दा १० वर्ष अगाडी इतिहास अध्यन गर्न इंग्ल्यान्ड को लिड्स बिस्वबिद्यालय भर्ना भएको रहेछ । १ सेमेस्टर अध्यन सकाउदा सोचेछ, “मलाई यो कुरा थाहा त भयो तर एसले मलाइ बाचुन्जेल जागिर दिन्छ ? यो कुरा लाइ Value मा कसरि परिणत गर्ने ? यो कुरा अरुले पनि पढ्न सक्छन । मलाई अरु कसैले यो सिकेको कुरा प्रयोग गरेर मासिक तलब दिनछन् ? मेरो ज्ञान ले के सिर्जना गर्छ ? मैले यो कुरा as a hobby पढे हुदैन ?” भन्ने कुरा सोच्दै , इतिहास पढेर जिबन धान्ने सपना देख्नु बेक्कार रहेछ भन्ने सोचेर उसले एउटा कम्पनिमा डाटा इन्ट्री गर्ने काम गर्न थालेछ । गर्दै जाँदा थप अरु स्किल सिक्न हिसाब र कम्प्युटर साइन्स को पार्ट टाइम अध्यन सुरु गरेछ । फुल टाइम काम गर्दै, त्यहाँ promote हुदै जादै, पार्ट टाईम पढ्दै गर्दा ८ वर्षमा उसले पढाई पनि सकेछ । ८ बर्से अनुबभ को आधारमा २ वर्ष लन्डन को इन्फोसिस कम्पनिमा सिनियर Data Analyst पनि भएछ ।

आजको Job मार्केट पहिलाको जस्तो छैन । पहिला एउटा व्यक्ति कुनै ठाउँमा काम गर्थ्यो र जिबन भर तेही काम वा पेशा अङ्गाल्थ्यो । आज Competition कडा छ । नलेज भएर हुदैन , किताब घोकेर हुदैन, इन्फर्मेसन को थुप्रो लाएर हुदैन | आजको जमाना , कुन बेला कुन समय कस्तो इन्फर्मेसन चाहिए कहाँ हेर्ने र त्यो इन्फर्मेसन लाइ कसरि प्रोसेस गरि value create गर्ने भन्ने कुरा महत्वपुर्ण छ । बिग डाटा भनेको पनि तेही हो । आजको जमानामा जसले जसरि भए पनि value create गर्छ, तेस्ले जागिर को चिन्ता लिनु पर्दैन तर जसको ज्ञान र इन्फर्मेसन बाट कुरा नया value create हुदैन , उ बिस्वब्यापिकरण को पराजित तत्व हो । तेसैले, आजको शीक्षा नीति परिणत गर्नै पर्ने हुन्छ । वर्ष भरि किताब घोक्न लाएर परिक्षाको एक दिनमा लेख्न लगाए घोकन्ते बिद्यामा बोर्ड फस्ट बाबुराम भटराई हरु त जन्मिनछन् तर गुगल को CEO सुन्दर पिचाई जन्मिन्नन, Mark Zuckerberg जन्मिन्नन , बिल गेट्स जन्मिन्नन । आज बच्चा हरुलाई शीक्षा दिने तरिका उनीहरुलाई समस्या को समाधान आफै निकाल्न सिकाउने हो । आज जे जति आविस्कार भएका छन् , त्यो सबै समस्या हरु बाटै भएका छन् । सन् २००५ मा एउटा अमेरिकी युबक ले आफुले खिचेको भिडियो साथी लै देखाउन खोजेछ तर त्यो साथी अर्को सहरमा बस्ने हुदा भिडियो कसरि देखाउने भन्ने कुराको समाधान खोज्न थालेछ । इन्टरनेट को जमाना भएकोले सबैले आफ्नो भिडियो अपलोड गर्न मिल्ने एउटा पेज बनाउन खोज्दा तेही युबक ले अरु २ जना संग मिलि youtube भन्ने पेज बनायो जहाँ हामी अहिले करोडौ भिडियो हेर्न पाउछौ । स्रिफ १ वर्ष भित्रमा youtube उनीहरुले गुगल लाइ १.६ अरब डलर मा बेचे । तेही समय ताका ebay बाट समान खरिद बिक्रि त गर्ने तर आर्थिक कारोबार गर्न समस्या भएकै कारण Paypal को जन्म भयो , समस्या बाटै ।र तेसै गरि नै आजका ठुला ठुला कम्पनि हरुको जन्म भएको छ, Microsoft, IBM, Google, Cisco, Amazon, Apple, HP, Intel, Oracle, Adobe, eBay, Intuit, Netflix, Yahoo, Tesla यित्यादी । ५० वर्ष अगाडी मात्र नामो निसाना नभएका यी कम्पनि हरुको आजको बिस्व अर्थतन्त्र धान्नु को साथ साथै अनगिन्ति पैसा जम्मा पारेका छन् । केहि दसक अगाडी मात्र स्थापना भएको Apple कम्पनि ४० हजार वर्ष को मानब इतिहास कै सबै भन्दा धनि भएको छ, जसको हातमा करिब १ हजार अरब डलर (1 trillion $) छ र यो एउटा देस भएको भए , साउदी अरब , स्विजरल्याण्ड र रुस भन्दा धनिमा गनिन्थ्यो । माथि उल्लेखित कम्पनि हरु टेक्नोलोजी का Pioneer हुनु का साथ साथै समय को माग अनुसार चलेका हुन् । समय को माग अनुसार चल्नु महत्वपुर्ण छ | समय र परिबर्तन लाइ जित्न खोज्दा रोमन साम्राज्य ढल्यो, समय अनुसार चल्न नसक्दा सन् १९५०, ६० ताका अमेरिका को सबै भन्दा सम्पन्न Detroit सहर जहाँ ठुलो मात्रामा कार उत्पादन गरिन्थ्यो, जुन ठाउँ सम्पन्नता को पर्याबाची सब्द भनेर बुझिन्थ्यो , त्यो ठाउँ आज अमेरिकाको दोस्रो क्रिमिनल र बिपन्न ठाउँमा गनिन्छ किनकि उनीहरु समय अनुसार चल्न सकेनन । नाताबाद र कृपाबाद ले ग्रसित Detroit को Car Industry पनि पतन हुने क्रममा गयो | आज बिस्व को technology hub भनेर चिनिने सिलिकन भ्याली जसरि अघि बढ्दै छ, समय अनुसार नचल्ने हो भने त्यो पनि अर्को Detroit हुनेछ ।

तेसैले, परिबर्तन गर्ने कसरि ?

माफ गर्नुस, सिद्धि नरसिंह मल्ल को जिबनी र नेपाली को कथित बिरता पढेर ' nice to know ‘ बाहेक केहि पनि हुदैन । आजको बिस्व, बिज्ञान, टेक्नोलोजी , Big Data, Artificial Intelligence , Globalisation , Humanity, Environmentalism Positivity को बिस्व हो । जसले यी चिज लाइ अंगालछ , त्यो सफल हुन सक्छ, जसले नकारछ, त्यो पराजित तत्व हो ।

पहिलो सन्देस : येति पढेको छु भनेर पढ्ने हैन, पढेको कुरा लाइ value मा परिणत गरेर आफु र समाज लाइ कसरि फाइदा पुग्छ भनेर पढ्ने हो । value creation कसरि गर्ने भनेर पढ्ने हो । पढाई itself भन्दा skills महत्वपुर्ण छ । आजको युगमा आफ्नो रोजगार सुरक्षित गर्ने हो भने आफुले सिकेको कुराले के value create गर्छ भन्ने हो । सुरुमा लेखेको युबकले इतिहास अध्यन गरि सकेर तेही क्षेत्रमा काम गर्छु भनेर हिडेको भए सायद उ बेरोजगार भएर बस्न पनि सक्थ्यो तर समयको माग र आफ्नो इच्छा अनुसार चलेको भएर आज उ संग मास्टर्स डिग्री को साथ साथै १० बर्से अनुबभ र बर्सिक तलब ८० हजार यूरो दिने Data Analyst को जागिर पनि छ । सामाजिक शीक्षा, इतिहास को जानकारी हुनु जरुरि छ, तर आजको युग लाइ चाहिने दक्ष जनसक्ति तयार पार्न बिस्व अर्थतन्त्रमा के भैरहेको छ, आफु संग भएको क्षमता लाइ प्रयोग गरेर यो कम्पिटिसन को युगमा कसरि अगाडी बढ्ने भन्ने सोच्नु पर्छ । भारतले Bangalore र अरु क्षेत्र लाइ IT Learning and Practicing Hub बनाएको नतिजा, आज Microsoft र Google को CEO भारती मूलका छन्, ४०% भन्दा बढी कर्मचारी भारती छन् । आज बिस्व बाट सबै भन्दा धेरै रेमिटेन्स भित्रिने देस भारत हो जहाँ बर्सिक ७५ अरब डलर भित्रन्छ ।

दोस्रो सन्देस : शीक्षण संस्था हरु घोकन्ते बिद्या बाट पर जानु पर्छ । इन्फर्मेसन freely available छन् , कहाँ हेर्ने, कसरि प्रोसेस गर्ने र कसरि इन्टरप्रेट गर्ने भन्ने कुरा महत्वपुर्ण छ । साथ साथै, यो दुनिया मा ७.५ अरब मान्छे बस्छन । कुनै पनि क्षेत्र , राजनीति होस् वा अर्थसास्त्र, वा एउटा टेक्नोलोजी firm, धेरै मान्छे को team work ले चल्छ । तेसैले, आफु मात्र कसरि सफल हुने भन्ने हैन, आफ्नो टिम , वा कम्पनि वा देस जे सुकै होस्, कसरि सफल होस्, धेरै मान्छे को team work ले कसरि अगाडी बढ्ने भन्ने कुरा स्कुल हरुले सिकाउनु पर्छ । क्लास को First Boy/Girl लाइ तारिफ गर्दै बाकी चै looser बनाउने हैन, आफ्नो आफ्नो दक्षता प्रयोग गरि पुरा क्लास लाइ नै जिताउनु पर्छ |

पोखरीमा सिमित माछा छ तर ५ जना छुट्टा छुट्टै माझि छन् भने सबैले आफुले सकेको जति माछा मार्छ र कुनै दिन सबै माछा सकिदा सबै भोकै बस्छन | तर सबैले एक अर्का को बारे पनि सोच्ने हो भने कसरि माछा को संख्या बढाउने ताकि पछि सबै माझि लाइ धेरै माछा मिलोस भन्ने हुन्छ । यो प्रोसेस लाइ बाताबरण सिक्षा मा Tregedy of the commons भनिन्छ । Individualistic भावना ले व्यक्ति चल्छ तर कम्पनि, समाज र देस चल्दैन । आफु मात्र बन्न खोज्ने मानसिकता ले कुनै एक व्यक्ति लाइ धनि बनाए पनि Collective Prosperity ल्याउन गारो हुन् | तेसैले, team work मा फोकस गरौँ, Collective Prosperity मा फोकस गरौ, समय अनुसार चलौं, खोक्रो रास्ट्रीयता त्यागौ , समय को माग बुझौ , बिस्वमा के भैरहेको छ हेरौ, बिज्ञान र टेक्नोलोजी को सम्मान गरौ , आफु बस्ने पृथ्बी लाइ सम्मान गरौ , तेसो गरे कसो होला ?

Animals we like and this planet

Environmental Kuznets Curve shows that the negative impact on environment will rise up as economy and income grows. To the extent that many animals will extinct were not thought. Although the curve is only a theory, in practice, the extent of this problem is way too high.

Animals that humans domesticate are on massive rise as they have market value but those who create less value are in the verge of extinction. The total number of Whales available in our oceans are as follows:

Minke Whales 

Approx: 730,000 + 130,000+ 85,000 + 22,000

Blue Whales = 45,00

Fin Whales = 30,000+10,000

Gray Whales = 22,000

Bowhead = 19,000+ 2000

Humpback Whales = 200,000

Right Whales = 24,000

Bryde’s Whales = 38,000

Pilot Whales = 1370,000

These are approximate figures and can be more or less but the variance is not that much. 

Due to current climate change, sea water pollution and other factors, the number will go down in a faster rate than in the past. 

On the other hand, there are19 Billion chickens worldwide ( https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/global-livestock-counts ). According to Food and Agriculture Organisation of the United Nations (FAO), poultry meat production over the 10 years to 2023 will grow at around 2.3 per cent per year ( http://www.thepoultrysite.com/articles/3230/global-poultry-trends-2014-poultry-set-to-become-no1-meat-in-asia/ )

We humans have created a world how we would like it to have. Although we know that its wrong, our actions are too little, too low and too slow. 

Population Growth in history has been the following = stable at 500 million worldwide until 1750. grew from 1 billion in 1800 to 7 billion in 2015. 16 billion in 2100. Threat is countries stepping down from international contracts regarding climate agreements, stopping whale farming etc. Then it will be too late to apologize. 

HUMAN BEING IS MOTIVATED BY SELF INTEREST. THIS EGO HAS MADE THE END OF THIS WORLD VERY LIKELY AND VERY NEAR. 

Save the Planet 

Some thoughts on Society V

By: Bikal Dhungel

८ कक्षाको करिकुलम हेर्दा त लाग्यो , हरेक नेपाली बिद्यार्थी एकैपटक आइन्सटाईन , सेक्सपियर र मेरी क्युरी हुनुपर्ने हो । संसारमा कहिँ नभएको शीक्षा नीति नेपालमा रैछ । किताबको भारि बर्साएर, टन का टन गृहकार्य दिएर बुद्धि बढ्ने भाको भए नेपालीले हरेक वर्ष ५ ओटा नोबेल पुरस्कार जितथे । लर्निङ्ग प्रोसेस स्लो हुनु पर्छ , धेरै स्ट्रेस भएको अवस्थामा नया कुरा सिक्न सकिन्न, शीक्षा को बेस्ट उपाए मिले सम्म लर्निङ्ग बाइ डुइंग हुनु पर्छ । शीक्षा नीति बनाउने ले लेटेस्ट रिसर्च फाईन्डीङ्ग लाइ इन्टिग्रेट गरेर बनाउनु पर्छ र इन्टर डिसीप्लिनरी टिचिङ्ग लाइ प्राथमिकता दिनु पर्छ । रियल लाइफमा यो बिसय, त्यो बिसय भन्ने हुदैन, धेरै कुरा को मिश्रण हुन्छ , जस्तै डाक्टरले औसधिमा मात्र ध्यान दिने तर रोग को बाताबरणीय, ब्यबहारिक, सामाजिक पक्ष लाइ नकार्ने हो भने कुनै प्रतिफल आउदैन । रियल लाइफ मा सबै कुराको मिश्रण हुन्छ । नीति बनाउनेले येस्मा ध्यान दिए कसो होला ?

____________________

टेक्सास को बाढी देखि लिएर सियरा लिओन को पहिरो सम्म लाइ भनेर पैसा माग्ने मगन्त नारायण हरु देखि हैरान भएको अवस्था । सकिन्छ भने आफु सहयोग गर्ने, सकिन्न भने नगर्ने तर एउटा संग मागी मागी अर्कोलाई दिन्छु भन्दै आफु बिचमा बसेर समाजसेवी हुन खोज्ने जमाना गए ।

___________________

भारती का छोरा आयरल्याण्ड का प्रधानमन्त्री  बने , नेपालीका छोरा भारती लाइ गाली गर्दै रास्ट्रबादी बने 

______________

Some thoughts on Society IV

By: Bikal Dhungel

मान्छेको सफलता कति धन कमायो भन्ने कुरा लाइ मात्र लिएर मुल्यांकन गरिन्छ । कति मान्छे त बाँच्नु को कारणनै पैसा कमाउन हो भन्ने सोचाइ राख्चन । सफलता लाइ मुल्यांकन गर्ने धन (Capital ) धेरै मद्धे एउटा मात्र पक्ष हो । जसरि एउटा बिद्यार्थीले स्कुलको परिक्षामा हिसाब बिसयमा १०० मा १०० ल्याएको छ तर बिज्ञान, सामाजिक शीक्षा, खेलकुद, जनसंख्या , भूगोल, अंग्रेजी मा १० वा २० वा ३० मात्र ल्याएको छ भने उ फेल हुन्छ , तेसरी नै वास्तविक जिबनमा कुनै व्यक्ति लाइ मुल्यांकन गर्दा आर्थिक स्थिति, स्वास्थ को स्थिति , सामाजिक सम्बन्ध, सामान्य ज्ञान, बिसेस ज्ञान, बौद्दिकता, स्वभाव, खुसि यित्यादी कुरा लाइ पनि समेट्नु पर्ने हुन्छ । यी सबै कुराको मिश्रण ले मात्र को कत्तिको सफल वा कसको जिबन सुखी भन्ने मुल्यांकन गर्नु उचित हुन्छ । तेसैले , धन केन्द्रित जिबन लाइ छोडेर Human Capital, Social Capital, Good Health, Inter-personal Skills, Wisdom, General Knowledge, Specialized Knowledge, Emotional Intelligence, Happiness and Satisfaction, Critical Thinking, Good Intentions मा पनि जोड दिनुस , किनकि कुनै एउटा को कमि ले अरु सबै पक्ष लाइ महत्वहीन बनाइदिन सक्छ |

_________________

जर्मनीमा स्नातक तहमा अर्थसास्त्र अध्यन गर्ने क्रममा एक जना पाको बिद्यार्थी पनि म संगै पढ्थ्यो । ७ वर्ष अगाडी संगै पढाई सकाएको थियौं, उसले सायद उमेरको कारणले होला , पढाइ सम्बन्धित काम पाएन । लामो समय सम्पर्क बिहिन भैयो र हालसालै फेरी सम्पर्कमा आइयो । बिगत ६ महिना देखि जर्मन कम्पनि Siemens को चीन स्थित कार्यालयमा Finance संग सम्बन्धित काम गर्दो रहेछ र चीन जानु अघि करिब ६ वर्ष सुपरमार्केटमा समान बेच्ने काम गरेछ । जर्मनीमा जर्मन हरुलाई नै बिश्वबिध्यालय जानु भनेको ठुलो कुरा हो । स्कुलको पढाई सकाएका करिब ३५% मान्छे मात्र बिस्वबिध्यालय जाने गरेको statistics ले देखाएको छ | तेसैले प्राय बिस्वबिद्यालय सकाएको मान्छे लाइ उचित काम पाउन तेती मुस्किल हुदैन । तैपनि काम नपाउञ्जेल मेरो कक्षाको साथि सानो काम ठुलो काम नभनिकन ६ वर्ष पसलमा समान बेच्ने काम गर्यो र अन्त्यमा राम्रो काम पायो । 

एक दिन आयरल्याण्ड को कर्क सिटि बाट डब्लिन जाने क्रममा बसको सिटमा संगै बसेको एउटा अति मिलनसार युबक संग परिचय भयो । " लन्डन को एउटा निजि बिद्यालयमा स्कुल बस चलाउने पार्ट टाईम काम गर्छु , खान बस्न पुग्छ , बाकि समय जब सर्च गरिराख्या छु, १ वर्ष भो " भन्यो । कुरा हुदै जादा थाहा भयो , मेकानिकल इन्जीन्यरिंग मा पीएचडी सक्काएको रहेछ । थेसिस, नासा को एउटा सानो प्रोजेक्टमा University of South Carolina मा काम गरेको रहेछ । ' टाइम लाग्छ, काम त पाइन्छ ढिलो चाडो ' भन्यो । आज उसले सायद आफ्नो क्षेत्र को काम पायो वा पाएन होला तर मन मा खुल्दुली भै राख्यो र नेपाल संग दाज्न मन लागि हाल्यो । नेपालमा १० पास गर्न पाको हुदैन , मार्केटिंग म्यानेजर कै जागिर चाहिन्छ , सानो काम हुदैन । निर्माण ब्यबसायी , कामदार पाइएन भनेर गुनासो गरिराख्या हुन्छन, उता नेपाली बेरोजगार भएर बसी राख्या हुन्छन । साबेल चलाउने काम नहुने , मेच मै बस्ने वाला चाहिने । मेच मै बस्ने काम पनि ८-१० हजार आउने नहुने, ५० हजार चाहिने । र एकैचोटी धेरै कमाउने आसमा दलाली , नेतागिरी गर्नेको हाबी छ । यूरोपमा सामाजिक सुरक्षाको सिस्टम राम्रो छ , कसैले पनि भोकै बस्नु पर्दैन, घरबारबिहिन हुनु पर्दैन , तर बेरोजगार व्यक्तिले खान बस्न बाहेक अरु खासै केहि एफोर्ड गर्नै सक्दैन, काम गर्नै पर्छ । जब सम्म काम गर्ने, जस्तो सुकै कामको पनि सम्मान गर्ने , छिटो धनि हुन नखोज्ने मानसिकता को विकास हुदैन, कसैले देस सिंगापुर बनाउछु , झिन्गापुर बनाउछु, स्मार्ट सिटि बनाउछु भन्ने भासन भासनमा मात्र सिमित हुन्छ । मानसिकता परिबर्तन गर्ने सामाजिक क्रान्ति पछि मात्र आर्थिक क्रान्ति सफल हुन्छ । सामाजिक र मानसिक क्रान्ति बिनाको आर्थिक क्रान्ति सम्भब छैन ।

___________________

काठमाडौँको मिनभवन स्थिति इपीएस स्कुलमा कक्षा ४ पढ्दा एउटा दिबस सर भन्ने हुनुहुन्थ्यो, सारै कडा । होमक नगरे, हल्ला गरे बाँसको लट्ठीले गुप्ताङ्गमा हिर्काउथे , तेसैले उनको पिरेड सुरु हुनु अघि पायीट भित्र एउटा किताब छिराएर तेस्माथी बस्नु पर्थ्यो । अर्का एक जना कुमार सर , सबैको फेभोरेट किनकि वहाँ सबैलाई माया गर्नुहुन्थ्यो , पिट्नु हुन्न थियो, तेसैले वहाको बिसय पढीरहुँ जस्तो लाग्थ्यो , त्यो पिरेड आइ रहोस जस्तो हुन्थ्यो । तर दिबस सर को चै कहिलेइ नआओस भन्ने हुन्थ्यो ।

नेपाली समाजमा परिवारमा पनि तेस्तै हुने गर्छ । कसैको छोरा छोरि बौआमा संग नजिक हुन्छन, र एउटा very co-operative सम्बन्ध कायम हुन्छ तर कसैको डर त्रास को सम्बन्ध हुन्छ, बच्चा हरु बौ आमा संग बोल्नै डराउने । डर त्रासमा हुर्किएका मान्छे पछि जिबनमा सफल भएको प्राय देखिदैन तर सम्बन्ध co-operative हुने हरु प्राय खुसि र सफल हुन्छन । 

नेपालमा हाभी रहेको तर्साएर पढाउने काम गलत हो । आफुलाई डर लाग्ने, आफुलाई मन नपर्ने व्यक्ति बाट केहि पनि सिकिदैन । तेसैले त एउतै कुरा सरले १० चोटी भन्दा बुझेको हुदैन , तेइ कुरा साथिले सिकायो भने एकैचोटी बुझिन्छ । येही त्रास को कारण कयौ नेपाली पढाई प्रति चासो दिदैनन , पढ्न मनपराउदैनन र स्कुल जाने कुरा धेरैलाइ मन पर्दैन । साना बच्चा हरुलाई रुवाउदै स्कुल लागिरहेको द्रिस्य हरेक बिहान ९ बजे धेरै देखिन्छ । दुर्भाग्यबस पढाई प्रतिको घृणा ले तेस व्यक्ति को भबिस्य अन्धकार तिर धकेलिन पुग्छ , र साथ साथै समाज र देशको पनि । उच्च शीक्षा बिना कुनै पनि समाज माथि उठ्न सक्दैन । कुनै पनि बच्चा लाइ उच्च शीक्षा प्रति प्रेरित गर्न पहिला शीक्षा प्रतिको मोह बढाउन सहयोग गर्नु पर्छ र शीक्षा प्रति मोह कुटेर , गालि गरेर , उसको कमजोरी प्रति खिल्ली उडाएर हैन, उसलाई माया गरेर, सानो प्रगतिको पनि प्रसंसा गरेर गर्न सकिन्छ । सबै बच्चा एउतै रफ्तारमा जादैनन् , कोहि छिटो सिक्चन , कोहि ढिलो । ढिलो सिक्ने भन्दैमा कम्जोर भन्ने हैन । Albert Einstein ६ वर्षको हुदा मात्रै राम्रो बोल्न सके । England को एउटा बच्चाको सपना लेखक हुने थियो तर धेरैले उसको लेख मन्पराइदियेनन । एक दिन एकजना ले उसको लेखको प्रसंसा गरिदियो , तेसबाट उत्प्रेरित भै तेस व्यक्तिले झन् मेहेनत गर्न थाल्यो र पछि उ सारा बिस्वले चिन्ने लेखक Charles Dickens भयो । एस्ता भबिस्यका Albert Einstein र Charles Dickens नेपाली समाजमा थुप्रै छन्, तेसैले उनीहरु सफलताको उचाइमा उड्नु आघि नै पखेटा काटिदिने काम नगरौं । 

Some thoughts on Society III

By: Bikal Dhungel

एक जाना विद्वानले भन्थे, ९९% मानिश लाइ न बिज्ञान संग मतलब छ, न अध्यात्म संग । स्रिफ़ २ ओटा कुरा दिमागमा राखेर हिड्छ, कसरि पैसा कमाउने , कसरि सन्तान लाइ डाडा काँडा ढाक्न लगाउने । अनि येही २ ओटा चिज हासिल गर्न आफ्नो स्वास्थ को ख्याल गर्दैन। राम्रो संग खादैन , समयमा सुत्दैन , ब्यायाम गर्दैन , चिन्ता गर्छ अनि उसलाई रोग लाग्छ । अनि डाडा काँडा ढाके पनि, पैसा कमाए पनि त्यो पैसा फेरी स्वास्थ लाइ सुधार्नमा खर्चनु पर्छ । 
बिज्ञान , अध्यात्म , हेल्थ कन्सियसनेस , नन् भोइलेन्स र दिगो बिकाश को मिश्रण बाट मात्रै एउटा उज्वल भबिस्य को कल्पना गर्न सकिन्छ । कुनै एउटा पक्ष कम्जोर भए तेस्ले अरु सबै खत्तम पारिदिन्छ किनकि यो आँडबिक हतियारको युग हो, याँनथ्राक्स को युग हो , अरु बायोलोजिक उइपन को युग हो , ८ हजार वर्ष लगाएर बनाएको मानब सभ्यता १ मिनेटमा सदा को लागि खत्तम हुन सक्छ । मानिसले चीन को ग्रेट वाल बनाए, अन्तरिक्षमा जाने रकेट बनाए, औसधि पत्ता लागाए , आफै गुड्ने गाडी बनाए , सभ्यताको बिकाश गरे तर साथ साथै आफ्नो अन्त्य पनि आफै डिजाइन गरे । जब एउटा पागलको हातमा केमिकल वा बायोलोजिकल हतियार हुन्छ , १ मिनेटमा सारा बिस्व ध्वस्त हुन्छ । बिस्व राजनीति र बढ्दो कट्टर रास्ट्रबाद को नकारात्मक बिकाशले यो क्षण नजिकिदै गएको छ र एस्लाई रोक्ने तत्व अध्यात्म, बिज्ञान र अन्तरास्ट्रीय मनबताबादी नीति हो ।

__________________________-

भोट माग्न आउने नेता लाइ के प्रस्न गर्ने:
- गरिबी, घरेलु हिम्सा र अन्य सामाजिक समस्याका कारण बर्सेनि ९००० नेपालीले आत्महत्या गर्ने गर्छन । माओबादी युद्धमा १७ हजारको ज्यान गएको थियो, तेती संख्या अहिले हरेक १-२ वर्षमै भैरहेको छ । फरक येत्ति हो, तेतिबेला अरुले मार्लान कि भन्ने डर हुन्थ्यो, अहिले आफुले आफैलाई मार्लान कि भन्ने डर हुन्छ । जहाँ गरिबी छ, त्यहाँ हिम्सा हुन्छ । तेसैले, प्रस्न नम्बर १ - गरिबी निवारण , हिम्सा र सामाजिक समस्या हटाउन के गर्नु हुन्छ ? 

- अरु हजारौ नेपाली हरु चिनी को कारणले मरिरहेका छन् । अहिले नेपालीको प्रमुख मृत्युको कारण चिनीजन्य कुरा धेरै खाएर लाग्ने रोग डाएबिटिस, सुगर यित्यादी बाट हुन्छ । रक्सि, चुरोटमा जस्तै चिनी जन्य कुरामा पनि कर लगाइनु पर्छ । यो एक उहदरण मात्र हो तर जनता को स्वास्थ लाइ सिधै असर पार्ने कुरा हरु जस्तै प्रदुसण, धुलो , फोहोर पानि , फोहोर यित्यादी को व्यवस्थापन गर्ने नीति के छ, के गर्नु हुन्छ ? राजनीतिक परिबर्तन चाहियो भनेर मात्र हुदैन ,परिबर्तन लाइ लागु गर्ने नीति के छन् ? 

- स्वास्थ र सामाजिक समस्या हटाएपछि बल्ल बिकाश हुन सुरु हुन्छ । तेसैले सुरु कसरि गर्नु हुन्छ ? पुंजी को वृद्धि कसरि गर्नु हुन्छ ? पुंजी वृद्धि नभैकन, भएका कलकारखाना बन्द गरेर बृद्ध भत्ता, बेरोजगार भत्ता बाडछु भनेर हुदैन । एकादेशमा एउटा भेडाको हुलमा भेडा कै खाल ओढेर स्याल आएछ र सबै भेडाको अगाडी भासन गरेछ , " मलाइ चुनाबमा भोट देउ, म तिमीहरुलाई जाडोको लागि ओढ्ने दिन्छु " , एउटा भेडा ले अर्को लाइ सोधेछ , " एसले ओढ्ने चै कहाँ बाट ल्याउछ ? " , अर्को भेडाले भनेछ, " हाम्रै छाला काढेर बनाउने हो " । यो २-३ कक्षा को एउटा कथा मात्रै । कोहि नेता ले म स्मार्ट सिटि बनाउछु , म यो बनाउछु उ बनाउछु भन्दा, प्रस्न गर्नुस, तेस्मा लाग्ने पुजी कहाँ बाट ल्याउनु हुन्छ ?

___________________________

बिस्वका १०० धनि तत्व मद्धे ६९ ओटा कम्पनि हरु छन् भने ३१ ओटा मात्रै मुलुक हरु रहेका छन् । स्विजरल्याण्ड , नर्वे र रसिया भन्दा Apple कम्पनि धनि छ , Samsung दुबाई भन्दा धनि छ , Toyota भारत भन्दा धनि छ । पुंजिबाद को बिरोध जसले जति गरे पनि पुंजी निर्माण , आबिस्कार र बिस्व अर्थतन्त्र धान्ने यिनै कम्पनि हरु हुन् । IBM को Deep Mind, Apple को Face Recognition र Tesla को डाइभर बिना गुड्ने गाडी केहि उदाहारण हुन् । एस्ता ठुला ठुला कम्पनि माथि पुग्नुमा कुनै एउटा व्यक्ति को भन्दा पनि धेरै मान्छेको सामुहिक योगदान हुने गर्छ र तेस्को कारण specialized उच्च शीक्षा हो । आजको जमानामा ९३% जनताले निम्न माध्यमिक स्तरको शीक्षा पाएका छन् भनेर फ़ुर्कियेर हुदैन । रोजगारी , बिसेसग्यता , आविस्कार हासिल गर्न specialized नलेज चाहिन्छ । त्यो बिसेस सिप हासिल गर्न र प्रयोग गर्न उर्बर भुमि बनाइदिने काम नीतिनियम बनाउने व्यक्ति, संस्था र राजनीतिक पार्टी हरुको पहिलो प्राथमिकता हुनु पर्छ । हामि संग सम्भावना मात्र छ भनेर बसेर हुदैन । सम्भावना छ भन्ने तर केहि नगर्नु सुनको कचौरा लिएर ५ पैसा भिख माग्न बस्नु जस्तै हो |

____________________________

चाहे जो जुनसुकै पार्टीको होस्, भत्क्या पार्टी , चुच्चे पार्टी , फुच्चे पार्टी , आफु नबनी समाज, कम्युनिटी , देश एस्तो बनाउछु उस्तो बनाउछु भन्ने सपना नबाडनुस । आफु कुनै क्षेत्रको बिज्ञ भए मात्र राजनीति गर्न सुहाउछ । खोक्रो दिमाग, खोक्रो रास्ट्रबाद, खोक्रो कसम, खोक्रो सपनाको कुनै महत्व हुदैन । यो बिज्ञान, प्रबिधि , पुंजिबाद, भरचुअल रियालिटी , मेसिन लर्निङ्ग, सस्टेनेबल डेभलपमेन्ट को जमाना हो , ढुसी परेका सिद्दान्त, झुट र भ्रमको हैन । एक मात्र अजेंडा बिकाश हो । बिकाश को निम्ति मेरो केहि सल्लाह सुझाब दिन चाहन्छु , कृपया यी केहि लेख गम्भीरतापूर्ण पढ्नु हुन अनुरोध गर्दछु , तेसो गरे कसो होला ?

___________________________

भाई टिका/दाइ टिका मा आफ्नो दिदि बहिनि लाई जस्तो सधै अर्काको दिदि बहिनि लाइ पनि सम्मान गर्ने गरे लैंगिक हिम्सा नै हुदैन थियो कि , तेसो गरे कसो होला ?

Some thoughts on Society II

By: Bikal Dhungel

बुद्ध नेपालमा जन्म्या भनेर भन्दै हिड्ने तर बुद्ध उपदेश लाइ खुट्टाले कुल्चिदै अरुलाई सामाजिक संजालमा नानाथरि गालि , आरोप लाउदै हिड्ने हनु हरुले कुन नैतिकताले बुद्ध हाम्रो भानिराको? जिबनमा कति ओटा बुद्ध धार्मिकग्रन्थ पढेका छौ ? बुद्ध भनेको के हो थाहा छ ? दलाइ लामा लाइ " आतंकबादी, तँलाई लामा, पश्चिमा एजेन्ट" यित्यादी लेख्दै गालि गर्ने विद्वानले आफुलाई बुद्ध संग जोड्नु पाखण्ड हो । आफु राम्रो बाटो हिड, नसके अरुलाई अपमान नगर

_______________________

नेपाली मिडियाको काम पनि भ्रम फैलाउने र अरुको नराम्रो लेख्ने बाहेक केहि भएन । जनता नि तेस्तै , जे भने नि पत्याको छ, पछि लाग्या छ, आफै सोचविचार गर्नु छैन । पछि लाग्नै परे पनि राम्रो मान्छे को लाग्नु, रिसी कमला, खगेन्द्र संग्रौलो को पछि लाग्या छ , आलुपांडे कुरा गर्या छ, अनि कसरि हुन्छ ?

______________________

औसत मानिस आफुलाई भन्दा अरुलाई राम्रो संग चिन्दछ । अरुको कमजोरी र गल्ति प्रति उसलाई ज्ञान हुन्छ तर आफ्नो कमजोरी वा आफ्नो स्ट्रेन्थ थाहा हुदैन । अरु प्रति येति फोकस हुन्छ कि आफ्नो बारे कहिलेइ सोचेको हुदैन , तेसैले प्राए मान्छे लाइ सोध्नुस , तपाइको इक्षा के हो, जिबनमा के गर्न चाहनु हुन्छ , के कुराले तपाइलाइ लामो समय खुसि बनाउन , धेरै लाइ थाहै हुदैन । तेस्को प्रतिफल , आफुले आफैलाई राम्रो संग नचिन्दा, आफ्नो स्ट्रेन्थ , कमजोरी थाहा नहुदा उ पढाइ, ब्यबसाय , जब् यित्यादी मा असफल भैरहन्छ । एसको मतलब यो हैन कि मानिश जिबनको सबै पक्षमा सफल हुनु पर्छ, तर अरुको गल्ति र कमजोरी केलाएर बस्ने समयमा निस्वार्थ रुपमा आफ्नो कमजोरी सुधार्ने, भबिस्य बारे सोच्ने गरे तेस्को फाइदा उ आफैलाई मात्र हैन, परिवार, समाज , देश र बिस्व लाइ नै हुन्छ ।

Some thoughts on Society I

By: Bikal Dhungel

चुनाबको मुखमा गफ नै भए पनि नेता हरुले धनिका चिल्ला गाडी कुदाउन येति लेनको बाटो बनाइदिन्छु , उति लेनको बनाइदिन्छु । सिंगापुर, अम्रिका , युरोप बनाइदिन्छु भनिरहदा सिंगापुर र यूरोपका सहरहरु चै कसरि जनतालाइ गाडीको प्रयोग कम गर्न लगाउने, कसरि सार्बजनिक सवारी बढी प्रयोग गर्न उत्प्रेरित गर्ने, साइकल चढ्न प्रेरित गर्ने, साइकल को बाटो बनाउने , Car-free क्षेत्र बढाउने , हरिया पार्क र सोसल रिक्रियेसनल सेन्टर बनाउने भन्ने कुरामा केन्द्रित छन् । डेनमार्क मा ८०% मान्छे हरु साइकल लिएर काममा जाने गर्छन । नेदरल्यांड्स मा मान्छेको र साइकलको जनसंख्या बराबर छ । मर्सिडिज, BMW, Porsche, Audi, Volkswagen जस्ता बिस्वका उत्क्रीस्स्ट कार बनाउने जर्मनीमा पनि ७५% मान्छेले साइकल चलाउछन् , ५०% जनता को सहर वा गाउँ भित्रको प्रमुख सवारी साधन नै साइकल हो ।
नेपालमा चै भारत लाइ गाली गरि गरि भए पनि ल्याएको तेल हालेर गाडी धेरै गुड़ाई बाताबरण प्रदुसित गर्नु लाइनै बिकाश भनिन्छ । साइकल चढदा सानो मान्छे भइन्छ । बरु धुवा धुलो खाने , फोक्सो भित्रै देशको माटो पुर्याएर राष्ट्रबादी बन्ने , तर साइकल नचलाउने ।
आजको स्थितिमा काठमाडौँ उपत्यकामा साइकल चलाउन असम्भब छ, तर अब बन्ने नीति पहिला बायु प्रदुसण कम गरेर जनता लाइ साइकल चढ्न प्रेरित गरि , तेसका लागि लाग्ने पुर्बाधार बनाउनु नै दिगो बिकाश हो | तेस्ले न दिनको ४ घण्टा जाम मा बस्नु पर्छ, न तेल को सर्टेज भो भनेर भारत लाइ गाली गर्नु पर्छ , गाडी किन्ने, पेट्रोल हाल्ने पैसा पनि बच्यो , स्वास्थ लाइ पनि फाइदा , दुइटा हातमा ४ ओटा लड्डु | 
_________________________

बुद्ध धर्म लाई फैलाउन नेपालले सिन्को पनि भाचेको छैन | बुद्धिजम लाइ फैलाएका भारती सम्राट अशोक ले हुन् जसका कारण बुद्धिजम आज श्रीलंका, म्यान्मार, थाईल्याण्ड, जापान , चिन यित्यादी देशमा प्रमुख धर्मको रुपमा चिनिन्छ | बुद्धले सिकाउनु भएको ज्ञान फैलाउन पहिलो नालान्द बिस्वबिद्यालय भारतमा स्थापना भएको थियो, भारत एउटा एस्तो देश हो जसको झन्डामै बुद्धिजम संग सम्बन्धित चक्र छ, जसको रास्ट्रीय चिन्न मै बुद्धिस्ट सम्राट अशोक को तिन मुखे सिह को चिन्न छ , जसले एउटा राज्य को नामनै प्राचिन बिहार गुम्बा को नाम बाट बिहार राखेको छ, बौद्ध धर्मको प्रमुख चार तिर्थस्थल हरु मद्धे तीन वटा भारतमा नै पर्छ, संग्युक्त रास्ट्र संघमा बिस्व योग दिबस (जुन बुद्धधर्म संग सम्बन्धित छ ) मनाउन प्रस्ताब लैजाने कुनै नेपाली नभई भारती प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी हुन्, अनि उसले भारत बुद्धको देश भन्न नपाउने ? भारतले बुद्धिजम को लागि येति धेरै काम गरि रहदा नेपालमा भने पबित्र लुम्बिनीमा खोलिएको बौद्ध बिस्व बिद्यालयमा ससस्त्र लडाकु YCL को क्याम्प राख्नेले कुन मुखले भारतको बिरोध गर्दै हिडेको ? बिस्वका सबै भन्दा धेरै बुद्धिस्ट हरु भएको देश मद्धे टप टेन मा पनि पर्दैन नेपाल , के फुर्ति लाऊछौ ? हिन्दु धर्मका सबै देवता हरु भारतका छन्, अनि नेपाल लाइ चै हिन्दु रास्ट्र बनाउनु पर्ने रे, भारतले बुद्ध को देश भन्दा उफ्रिने ? अरुको आंग को जुम्रा देख्नु अघि आफ्नो आंग को भैसी पनि हेर, चस्मा लाएर | बुद्ध को देश भन्ने अनि काम चै बुद्धले सिकाएको भन्दा ठिक उल्टो गर्दै हिड्न सुहाउछ ?