What it takes to build a nation

By: Bikal Dhungel

Especially citizens of developing countries spend a good amount of time thinking about how to develop a nation. Most of the time, development is also misunderstood by just physical development like roads and building. Although good roads and buildings represent development, it is not all this. Development is a base and it needs to be physical, social and sustainable as well. And the second mistake that has been generally accepted is that a normal citizen is hoping that the politician would come and bring all the change. Unfortunately, this is mostly not true. Development needs a team-work from all people and profession. When all of them seek the best and do the best in their own area with specialization, a nation will move towards development. So, the main actors of development are teachers, scientists, business people, politicians and people throughout all diverse profession and most importantly, responsible citizen.

What it takes to make a successful country is creative people in all areas. Only through specialization, it is possible to create such experts. Being a jack of all does not result in specialiation but being a master does.

The tale of two nations:

1. The United Kingdom: The scientists who paved path to further development through their initial research were indeed people like Charles Darwin, Isaac Newton, Charles Babbage, James Watt and Alexander Graham Bell. They contributed in their own field, at last they discovered which caused other breakthroughs in the coming years and decades. Without the steam engine, industrialization could not be possible. Similarly, in the field of literature, the British pioneers like Shakespeare, Charles Darwin, Jane Austen and several others contributed enormously that the english literature became popular throughout the world. Then there are politicians, lawyers and normal people who contributed their tiny part which made development possible.
2. Germany: Germany is another example of highly advanced development. Since early 19^th century, the country has been a hub for world's famous inventors and innovators. In the field of technology, Robert Bosch with his invention caused wide range of Bosch products today. Rudolf Diesel with Diesel Engine, Wilhelm Roentgen with X-Ray, Robert Koch with his invention, Max Planck on whom the Max Planck Institute has been named, Werner von Siemens with Siemens company, Adi Dassler of Adidas, Fritz Haber and many other inventors played a strong role to industrialize and their creation today continue to innovate in many sectors. In the field of Politics, Germany had charismatic and visionary politicians who guided the countries towards prosperity, like Otto von Bismarck, Ludwig Erhard, Willy Brandt and many more. In the field of sociology, pioneers like Max Weber, In the field of literature, Johann Wolfgang von Goethe, Heinrich Boell and others. And many other humanitarian visionaires who made social justice and economic development possible.

So, it is the team work of everybody. So, hopes on politicians alone for economic and social development alone is not enough. It is the team work of everybody. Until people do not contribute their part but hope others to develop, simply, there will be no development. First, a moral foundation should be there. As Adam Smith wrote 'Theory of Moral Sentiments' first and then 'Wealth of Nations', without a moral base, development is not possible. The evidence of this is modern day Europe. Places where societal morals in the age of Enlightenment were usual, experienced development in a rapid pace. Other places took some time. The lesson from this article is simple: development is a bottom-up game where contributions from all the participants of society is vital. Hoping, politicians will do it and not contributing one's part will only postpone development.  

क्यास्ट्रो र क्युबा

By: Bikal Dhungel 

यसै हप्ता क्युबा का नेता फिडेल क्यास्ट्रो को ९० वर्ष को उमेरमा मृत्यु भयो | संसार भरि बाट "महान नेता " को मृत्यु भएकोमा विभिन्न माध्यम बाट समबेदना प्रस्तुत गरियो | बिसेस गरि नेपाल बाट त नहुने कुरै भएन किनकि कम्युनिजम संसार बाटै फ्लप खाए पनि नेपालमा भने अझै यो प्रथा को गाथा खुब गाइन्छ | प्राय नेपाली राजनीतिक पार्टी कम्युनिस्ट म्यान्डेट लिएरै अगाडी बढेका छन् | राजनीतिमा उनीहरुकै हाबी छ | यो प्रथा लाइ राम्रो संग बुझे पनि नबुझे पनि , क्यास्ट्रो लाइ राम्रो संग चिने पनि नाचिने पनि , "एक योद्धा, महान नेता, " यित्यादी सब्द भने थुप्रै लेखिए.| 

कसैको मृत्यु हुदा समबेदना दिनु सभ्यता हो चाहे त्यो जस्तो सुकै मान्छे होस् | क्यास्ट्रो को मृत्यु प्रति समबेदना दिदै उनलाई कसरि मुल्यांकन गर्ने भन्ने कुरा प्रस ट्याउन चाहन्छु | कुनै पनि नेताको मुल्यांकन गर्न उनको स्वभाब , ब्यबहार भन्दा पनि उनले समाज र देश लाइ के प्रतिफल दिए भन्ने कुरा मा हुन्छ | उनले के outcome ल्याए भन्ने हुन्छ | उनले जनताको जिबन स्तर कति सहज बनाउन मदत गरे, के बिकाश गरे, यित्यादी पक्ष हरु महत्वपुर्ण हुन्छ | नेताको व्यक्तिगत जिबनी , बैबाहिक सम्बन्ध यित्यादी महत्वपुर्ण हुदैन किनकि सफल नेताको व्यक्तिगत जिबन कोलाहलपूर्ण हुन सक्छ | सबै डाक्टर स्वस्थ हुदैनन् , सबै अर्थासास्त्री धनि हुदैनन् तेसैगरी सबै सफल नेता सबै तिर उत्क्रीस्ट पनि हुन सक्दैनन् | जोन एफ केनेडी र बिल क्लिन्टन को जिबन व्यक्तिगत रुपमा कोलाहलपूर्ण रह्यो तर उनीहरुले आफुलाई सफल नेता को रुप मा प्रस्तुत गरेर देखाए |

१९५० को दसक को जनआन्दोलन पछि मृत्युको केहि वर्ष अघि सम्म क्यास्ट्रो ले एकल राज गरेर बसे , राजनीतिक रुपमा सक्रिय भए | तेसपछि पनि अहिले उनका भाई राउल क्यास्ट्रो ले सत्ता सम्हाली रहेछन | क्यास्ट्रो को करिब ५० वर्ष को सासनमा बिकाश भने केहि पनि भएन | अमेरिकाले लगाएको अर्थिक प्रतिबन्ध ( Embargo ) लाइ जति दोस दिए पनि अविकास को कारण भने उनीहरु आफै हुन् . अमेरिकाले प्रतिबन्ध लगाए पनि बाकि बिस्वले लगाएको छैन , बिकाश अमेरिका बिना पनि सम्भब थियो | 

" साम्राज्यबाद " को बिरोधि क्यास्ट्रो आफै साम्राज्यबादीका सन्तति थिए | उनका पिता एन्जेल क्यास्ट्रो स्पेनिस साम्राज्य बाट क्युबा आइ उखु खेति गरि बसेका ब्यापारी थिए. तानासाही Fulgencio Batista को सासन बिरुद्ध जनआन्दोलन मा क्यास्ट्रो को भूमिका प्रसंसनिय छ तर तेस पछि कम्युनिजम को नाममा उनि आफै तानासाही भएर राज गरिरहे | अस्ट्रियन अर्थासास्त्री Friedrich Hayak ले एक किताब लेखेका छन्, “The Road to Serfdom” अथवा नेपालीमा उल्था गर्दा " तानासाह/सामन्ती तर्फ को बाटो " जसमा हायेक ले भनेका छन् " कम्युनिस्ट हरु सुरुमा सामाजिक न्याय को नाम लिएर क्रान्तिमा उत्रंछन् , रगत बगाएरै भएर पनि सत्ता कब्जा गर्छन ( माओबादी ले जस्तै ) अनि जनता माथि आफ्नो सिद्दान्त लाद्न खोज्चन , जुन सम्भब हुदैन , अनि जसले उनीहरुले भनेको मान्दैनन तिनीहरुलाई मारिन्छ, लखेटीन्छ , फरक सोच भएकै कारण जेलमा हालिन्छ अनि ति सामाजिक न्याय बिरुद्ध लड्ने योद्धा हरु आफै तानासाही भएर निस्कनछन् | इतिहास साक्षि छ | स्टालिन लाइ रसियन हरु आफै तानासाही को रुपमा लिनछन् , उत्तर कोरियाका किम जोङ्ग उन अर्का तानासाही हुन् भने तेसै गरि आफ्नो कृसी क्रान्ति सफल बनाउने क्रममा ३ करोड मान्छे को ज्यान गइ सक्दा पनि त्यो नीतिले हुदो रहेनछ भन्ने नबुझ्ने अबुझ माओ जेडंग अर्का उदाहरण हुन् | माओ को मृत्यु पछि उनको ठिक उल्टो सिद्दान्त ( पुंजिबाद र खुला अर्थतन्त्र ) लिएर अघि बढेका देङ्ग जिआओ पिङ्ग ६० करोड मान्छे लाइ गरिबीको रेखा मुनि बाट बाहिर निकाल्न सफल भए र उनकै कारण चीन आज एउटा अमेरिका लाइ टक्कर दिने सक्तिसाली अर्थतन्त्र भएको छ |

माओ , स्टालिन, र किम जोङ्ग उन जस्तै आफ्नो भन्दा फरक सोच राख्ने लाइ जेलमा हाल्ने, देस निकाला गर्ने अर्का नेता हुन् फिडेल क्यास्ट्रो | व्यक्तिगत रुपमा उनलाई सफल नेता भन्दा गल्ति हुदैन किनकि उनले सोभियत संघ को आड मा क्युबा लाइ अमेरिकी पुंजिबाद बाट बचाए | तर तेस्ले क्युबाली जनता लाइ के दियो ? गरिबी र दरिद्रता . फरक विचार राख्ने त उनको सासन प्रति असन्तुस्ट दसौ लाख क्युबाली मर्न वा देस छोडी भाग्न बाध्य भए | बिस्व स्वास्थ सुचीमा क्युबा को स्थिति प्रसंसनिय भए पनि एक चौथाई नेपाली मूलका भुटानी नागरिक लाई बल प्रयोग गरि देश निकाला गरेर आज भुटान "Brutto National Happiness" को झुट जसरि फ़ैल्याउदै छ, क्युबा को स्थिति पनि तेस्तै तेस्तै छ | महत्वपुर्ण कुरा बढी बाच्नु हैन, जिबन स्तर राम्रो पार्नु हो . जहाँ औसत आयु लामो छ तर मान्छे ले स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्र र मानब अधिकार को प्रयोग गर्न सक्दैन , आरामले बाच्ने अधिकार पाउदैन, बढी बाँच्नु को अर्थ रहदैन | 

क्युबा एक सानो देस हो , संसारको सबै भन्दा धनि देश को छिमेकि पनि हो | क्युबाले अमेरिकी पुंजिबाद अंगालथ्यो त आज सायद सिंगापुर, दक्षिन कोरिया वा पश्चिम जर्मनी हुन्थ्यो होला | यी तिन ओटै देसले अमेरिकी सहयोगमा तिब्र आर्थिक वृद्धि हासिल गर्न सफल भए . दृतिय बिस्व युद्ध पछि पश्चिम युरोपले पुंजिबाद , खुला अर्थतन्त्र र प्रजातन्त्र को मोडेल अपनाए भने पुर्बी युरोपले कम्युनिस्ट नीति | त्यो वर्ष ,जब कम्युनिजम को अन्त्य भयो र सोभियत संघ ढल्यो , पश्चिम यूरोप को बर्सिक आम्दानी पुर्बी युरोप को भन्दा औसत मा २५ गुना बढी रहेछ . आज दसौ लाख पुर्बी यूरोपेली पश्चिम युरोपमा काम गर्न गएका छन् र कतिले त कम्युनिजम लाइ प्रतिबन्ध नै लगाएका छन् | 

अर्को तर्फा कोरियाली इतिहास हेर्ने हो भने कोरियन युद्ध अगाडी दक्षिन कोरिया भन्दा उत्तर कोरिया आर्थिक रुपमा सम्पन्न र सक्तिसाली थियो | दक्षिन कोरियाले पुजीबादी नीति लियो र ४० वर्षको अन्तरालमा संसार कै एक गरिब राष्ट्र बाट बिस्व को टप २० अर्थतन्त्र भित्र पस्न सफल भयो | आज दक्षिन कोरियाली ब्र्याण्ड हरु Samsung, Daewoo, LG र अन्य बिस्वमै प्रख्यात छन् भने कम्युनिस्ट उत्तर कोरिया एसिया कै गरिब देश मद्धेमा पर्छ , र तानासाही भएर निस्केको छ , Friedrich Hayak ले “The Road to Serfdom” मा भने जस्तै |

मृत्यु पछि फिडेल क्यास्ट्रो को बारे विभिन्न लेख निस्किए , पछि किताब निस्केलान , उनको महान क्रान्ति लाइ पुज्यनीय बनाउन हजारौ वा लाखौ सब्द हरु खर्चिन पर्ला तर एक सफल नेताको प्रस्तुत गर्न सब्द हैन , अंक चाहिन्छ , लि कुआन इउ (Lee Quan Yew) जस्तो | जब उनले सिंगापुरमा राज गर्न सुरु गरे , त्यहाको औसत बर्सिक आम्दानी ४०० अमेरिकी डलर को हाराहारी मा थियो , जब उनले ३५ वर्ष पछि सत्ता छोडे , हरेक सिंगापुरी नागरिक को औसत बर्सिक आम्दानी ५० हजार डलर थियो | तेही दुइ अंक नै काफी भयो लि क़ुआन इउ को मुल्यांकन गर्न | यिनै दुइ अंक भित्र बयान गर्न नसकिने इतिहास लुकेको छ . सफल नेता भनेको लि क़ुआन इउ जस्तो हुनु पर्छ | 

क्यास्ट्रो लाइ सफल कम्युनिस्ट नेता भनेर पनि भन्न नमिल्ला किनकि कम्युनिस्ट ले सबै भन्दा ठुलो सत्रु मान्ने “Class Struggle” उनले आफ्नै देश बाट हटाउन पनि असफल भए | क्यास्ट्रो आफैले धनिले खेल्ने खेल भनि चिनिने गल्फ मनग्य रुपमा खेली पछि सबै गल्फ कोर्समा बुल्डोजर लगाउन आदेस दिए पनि क्युबा मा Class Struggle अझै यथावत छ | एका तर्फ़ राजनीतिक पहुच भएको धनि वर्ग छ भने अर्को तर्फ़ पर्यटन ब्यबसाय चलाउने मध्यम वर्ग छ भने अर्को तर्फ़ २ छाक खान धौ धौ पर्ने र खुला आकाश मुनि तारा गन्दै  सुत्नु पर्ने बाध्यता भएको गरिब को सबै भन्दा ठुलो वर्ग छ | जनआन्दोलन को ६० वर्ष पछि उही स्थिति यथावत रहनु क्यास्ट्रो को व्यक्तिगत र क्युबाको समग्र हार हो | हो , असमानता पुजीबादी देशमा पनि ब्यापक हुन्छ तर पनि पुजीबादी अमेरिकाको गरिब मान्छे पनि बिस्वको औसत व्यक्ति भन्दा धनि छन् | पुजीबादी जर्मनीको कसैले पनि सिक्षा र स्वास्थ को सुबिधा बाट बन्चित हुनु पर्दैन , आफ्नो स्वतन्त्रता को अभ्यास गर्न बाट डराउनु पर्दैन , विचार राख्दा जेल परिएला भन्ने डराउनु पर्दैन, उत्तर कोरिया र क्युबा मा जस्तो | फिडेल क्यास्ट्रो एक तानासाही थिए जसले एउटा धेरै सम्भावना बोकेको मुलुक लाइ बिकाश को उज्यालो बाट रोकेर अन्धकारमा राख्न सफल भए | आउने दिन हरुमा क्युबा ले त्यो अन्धकार लाइ पन्छाई आर्थिक वृद्धि को बाटो लेओस | क्यास्ट्रो को आत्माले चिर सान्ति पाओस | लाल सलाम 

Digital Dividends and World Development

By: Bikal Dhungel

Few things I passionately wait for to read every year is the UNDP's World Development Report. Others being 'Least Development Country Report' by UNCTAD, World Health Report by WHO and 'Global Wealth Report' by Credit Suisse. All of them is a matter of interest for those interested in development. The UNDP chooses a topic that is current and explores the role of this topic in development. Last year 'Mind Society and Behaviour' was a groundbreaking study that lead to further research in this field. This year the UNDP reported on 'Digital Dividends' which highlighted the role of IT in the field of development throughout the least developed countries.

The development of IT sector has been phenomenal. Though it was a slow mover in the 80s, after the new millennium, it took a new height. Development of advanced machines is not new. The concept of Computer itself goes back to 100 years but it was only the workshops of people like Bill Gates, Paul Allen, Steve Jobs, Steve Wozniak and several more that jumped a giant leap forward. Still, no one thought the there is will a quarter of world population with at least a computer on the desk. The development of digital technology as well as telecommunication has led the development process further than it would have been, without it. Today, there are more mobile phones in developing countries than toilets. This tendency will grow further. Digital development has led to increased literacy, increased health access, empowerment of women and the poor.

The World Development Report mentions 9 major areas where digitization can have impact and contribute to development namely Growth Acceleration, Agriculture, Digital Finance, Opportunity Expansion, Education, Social Media, Services, E-health and Digital Identity. The second part discusses the policies that should be undertaken. Digitization can impact in creating smart cities which the growing world population is making it a vital thing because otherwise the creation of slums like those in some big cities. Secondly, it can contribute in data revolution that can contribute to research and development and better decision making in both public and private sector. Apart from helping in individual sectors, it contributes in global cooperation and tend to connect the world which has mostly positive impact. The Arab Spring would not have been possible without people connecting through smart phones and iphones. But at the same time, bad intention can make our data insecure which can have negative implication. Hacking accounts and personal details for personal gain has been a serious topic where government and companies are spending heave amounts to make their system and data secure.

The main message from the report is that analog development must take place as well so that the fruit of digital development could be fully enjoyed. If a country restrict the freedom of expression, information and human rights, the information cannot flow properly and there can be no exchange hence no further development. Secondly, although digitalisation has grown, it has not spread evenly to all sectors of the society. Hence, inclusion is another most important thing. Inclusion based on all ethnicity, age groups and sex. The states should focus on ending the digital divide. In addition to it, they have to enhance institutions which focus on increasing digital accessibility, they have to focus on rules and regulation as a base to new information age, and skills development. A large portion of people are still barred from using technologies. Over half of the world population still has no access to it. A globalized market gives opportunity to prosper in the border-less world if technologies are used in a right way.

Since a long time, there is a discussion going on if developing countries can follow the path of today's developed countries to develop economically. This development was catastrophic for the environment that caused Climate Change which again has a reverse impact on both poor and rich countries. Given a right use and skills development, the next industrial revolution could be digital, hence not fully counter-productive for the nature. Of course there will be some impact on the environment because the computers, mobile phones should be built out of materials that are already rare and the energy usage connected to it but the environmental impact can le lessened. At the same time, it also cannot be ignored that there have been massive development of renewable energy system with no negative impact on the environment. Combined, the digital technologies can be an important force for further advancement in science and technology eventually for development and developing countries are the ones who will profit the most from it.  

बजेट जात्रा, बिकाश र खोक्रो रास्ट्रबाद

By: Bikal Dhungel

( यो लेख कुनै राजनीतिक  पार्टी र व्यक्ति बिसेस प्रति लाच्छित गरिएको हैन ) 

हरेक वर्ष बजेट भासन गरिन्छ , टिभीमा प्रसारण हुन्छ , मान्छे हरु बडो उत्सुक भएर सुन छन् | कर्मचारी लाइ तलब बढ्छ कि बढ्दैन भन्ने उत्सुकता, बृद्ध लाइ भत्ता बढोस भन्ने इच्छा , बिद्यार्थी लाइ महंगी नबढोस भन्ने चिन्ता | देशलाइ चाहिने सामान्य खर्चको किटानी गर्ने बाहेक बजेटको खास aim भनेको बिकाश हो | कुन क्षेत्र को बिकाशको लागि कति खर्च दिने भन्ने हो | तर जब यो वर्ष सकिन्छ , फेरी पनि समाचार आउछ " यो वर्ष बिकाश बजेट को २५% पनि खर्च हुन सकेन " | सकोस पनि कसरि , बाटो को उदाहरण दिदा, बजेट छुट्याई सकेपछि संसदमा छलफल हुदै ६ महिना बित्छ , तेसपछि बर्खा लाग्छ, पानि परेर काम हुदैन , अनि दसैँ आउछ , तिहार आउछ, कर्मचारी, कामदार जिल्लामा उपस्थित भैसक्दा अर्को १ महिना बित्छ अनि बाकी २ महिना कोदालो खनेर ५ खर्ब को विकास बजेट कसरि सक्याउने ? अरु क्षेत्र को कुरा गर्दा अर्थमन्त्री लाइ विकासका लागि येसो येसो गर्ने भन्ने चै थाहा हुन्छ तर ठ्याक्कै गर्ने कसरि भन्ने चै थाहा नहुदो रहेछ | तेसैले बजेट भासन मा जति सुकै खोके पनि हुने केहि नभएपछि आजकल मान्छे हरुले बजेट भासन लाइ बजेट जात्रा भन्ने गर्छन | चाहे त्यो ख प्र ( खड्ग प्रसाद ) ओली को बजेट होस् चाहे छबि लाल दाहाल को |

नेपालमा बिकाश किन भएन भन्ने १९८ तर्क गर्न सकिन्छ तर प्रमुख कारण हिस्टोरिकल लिगेसी नै हो | पृथ्बीनारायण साहा लाइ नुवाकोट हान्न पैसा भएन , बिसे नगर्ची ले हरेक देस बासि संग थोरै थोरै पैसा उठाउ, धेरै हुन्छ, एकीकरण सम्भब छ भनि सिकाइदिये | Modern Tax System को आइडिया दिए | राजा त्रिभुवन राना हरु संग कोट मागी मागी लाउथे , उनि संग कोट किन्ने हैसियत पनि थिएन तर ज्ञानेन्द्र सम्म आइपुग्दा राजसंस्था धेरै धनि देखियो | राजसंस्था धनि भयो तर जनता गरिब रहे |नेपाल गरिब हुनु को प्रमुख कारण नै non-inclusion हो |यो अविकास र गृह युद्ध को कारण हो जुन Daron Acemoglu र James Robinson ले Why Nations Fail भन्ने किताबमा अन्तरास्ट्रिय अध्यन गरि किटानी गरेका छन् | आफ्ना आसेपासे केन्द्रित राज नै हो जसले ९८% जनता लाइ अध्यारोमा राख्यो | त्यो नीति Colonialism को extended part थियो | कंगो का तानासाही मोबुतु सेसे सेको ले भन्ने गर्थे "ग्रामीण भेग जोड्ने बाटो नबनाउ , बनायेउ भने उनीहरु तिमि भाको ठाउमा आउछन् , आन्दोलन गर्छन र तिम्रो राज सकिन्छ | नेपाली तानासाहीले तेही सिके , काठमाडौँ केन्द्रित सरकार थियो , तेस बाहिर अर्कै ग्रह थियो | दरबार तेही थियो , बिकाश तेही थियो, गाडी तेही थिए, स्कुल तेही थिए , बाकी देश अन्धकार थियो | अनि शासक लाइ एक मात्र डर थियो त काठमाडौँ उपत्यका भित्रकै सोसित जनता | भक्तपुरमा भक्तपुरे नेवार को डर थियो , उनीहरुलाई आर्मी क्याम्प ले घेरिदियो | सानोठिमी मा क्याम्प राखिदियो , सल्लाघारी , सुर्यविनायक , खरीपाटि , नगरकोट मा अर्का खोलि पुरै घेरिदियो | काठमाडौँमा हेर्ने हो भने पुराना नेवार बस्ति जहाँ जहाँ छन्, ति ठाउँ हरुलाई क्याम्पले घेरिएको छ | आज बस्ति बिकाश र जनसंख्या वृद्धि ले त्यो देख्न सकिन्न | र अर्को, बेलायेती ले Colonialism ताका प्रयोग गरेको नीति लियो | प्रमुख ग्रुप लाइ हातमा लिउ | नेवार भित्रका प्रमुख ग्रुप , श्रेष्ठ , बैद्य र जोशी लाइ हातमा लियो , शाक्य हरु त बुद्धिस्ट हुन् , झैझगडा गर्दैनन् , बाकि सबै सोसित भैराखे | ४७ साल पछि सिक्षा र Financial Sector मा केहि बिकाश भयो जसका कारण आज अर्थतन्त्र टिकी रहेको छ तर जब माओबादी युद्ध सुरु भयो , बिकास को काम ठप्पै रोकियो | तेही non-inclusion का कारण आज उठाइएका जनजाती आन्दोलन का माग हरु जायज छन् , लोकसेवा र राजनीतिमा प्राय एउतै जात धेरै हुनुको तर्क तेस जात ले गरेको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा योगदान भनिन्छ तर त्यो ठिक हैन | प्राय सहिद हुनेमा जनजाती छन् , धर्मभक्त माथेमा, सुक्रराज सास्त्री , गंगालाल श्रेष्ठ यित्यादी | बिडम्बना , प्रजातन्त्र आइ सकेपछि पनि non-inclusion को issue लाइ सम्बोधन गरिएन जसले अर्को युद्ध ल्यायो |

आजका बहुदल बिरोधि हरुले प्रजातन्त्र आउनु अघि एस्तो एस्तो विकास थियो भने पनि आफ्नो पौरख बाट बनाएको कमै थिए, बिदेसीले दान दिएका चिज हरु धेरै थिए | भारतले त्रिभुवन विमानस्थल , बिर अस्पताल , त्रिभुवन राजमार्ग र सोभियत संघ संग मिलेर पूर्व पश्चिम राजमार्ग बनाइदिएको थियो | चिन ले ट्रली बस, सार्क भवन , राष्ट्रिय सभा गृह , बांसभारी जुत्ता कारखाना, हरिसिद्धि इट्टा भट्टा ग्रुप दियो | अमेरिकाले बालाजु औद्योगिक क्षेत्र बनाइदियो , कोका कोला जस्ता Western Brands नेपाल छिरायो | जापान ले टिचिंग अस्पताल , बि पी राजमार्ग र मेलम्ची आयोजना खोलिदियो | येसैगरि जर्मनी ले टीबी अस्पताल सहित विभिन्न देश ले थुप्रै दान दिए | दुर्भाग्य, राजनीतिक अस्थिरता र माओबादी आतंकले यी सबै कुरा ध्वस्त बनाइदियो | एक जीवित उदाहरण दिनुपर्दा , आज भन्दा २० वर्ष अगाडी यूरोप का ४ ओटा सहर सिधै पुर्याउने रोयेल नेपाल एर लाइन्स आज २ ओटा जहाज मा सिमित भएको छ | २० वर्ष पहिले लन्डन , फ्र्यांकफर्ट , र भियना जस्ता सहर काठमाडौँ बाट सिधै पुग्न सकिन्थ्यो | राजनीतिक भागबन्डा ले त्यो आज मिठो सपना को रुपमा मात्रै प्रस्तुत छ |

नेपालका अविकास का कारण non-inclusion बाहेक अर्को प्रमुख क्षेत्र सिक्षा हो | सरकारी स्कुल को दर्दनाक स्थिति हेर्नु पर्दा हरेक एस एल सी अनुतिर्ण हुनेको संख्या करिब ८५% छ | १०० मा ३२ अंक ल्याए पास भैंछ , " २७ सम्म आए पास गरिदिनु " भन्ने in-official system छ तैपनि ८५% फेल हुनु भनेको नीति को कमजोरी हो , बिद्यार्थी को हैन | ८५% गरिब बिद्यार्थी को भबिस्य माथि खेलबाड गर्नु एक नकारात्मक पक्ष हो भने अर्को पक्ष , एस्तो स्थिति हुदा निजि बिद्यालयमा पढ्ने माथि पुग्ने तर गरिब हरु गरिब नै रहने हुन्छ , उनीहरु Poverty Trap बाट उम्कनै सक्दैनन् र एसले आसमानता उत्पन्न गराउछ | एसको अन्त्य गर्न Financial Aspect तिर हेर्नु पर्ने हुन्छ | National Bureau of Statistics को डाटा अनुसार सरकारी बिध्यलायेमा नेपाल सरकार लाई प्रति बिद्यार्थी प्रति महिना करिब २८०० रुपिया खर्च लाग्दो रहेछ | निजि बिद्यालय तर्फा हेर्दा प्रति बिद्यार्थी प्रति महिना ११०० रुपिया मात्र लाग्दो रहेछ | भन्नुको मतलब , येदि सरकारले सरकारी बिद्यालय खारेज गरि ति सबै बिद्यार्थी लाइ निजि स्कुलमा पढ्ने पैसा नै दिने हो भने पनि फाइदा हुने रहेछ | तेस बाहेक निजि बिद्यालय को स्तर बढी हुने हुदा long term मा एसले गरिबी र असमानता हटाउने काम गर्छ | तर येसो भन्नु को मतलब निजि स्कुल सबै राम्रा छन् भन्ने पनि हैन , कमजोरी प्रसस्तै छन् | धेरै क्लास लिएर, धेरै गृहकार्य दिएर , पिटेर बिद्यार्थी राम्रो हुने हैन | नेपालको परिबेसमा पराए बिद्यार्थी लाइ सिक्षक देखि डर लाग्छ , तेसैले बिद्यार्थीले सिक्षक लाइ मन्पराउदैनन | „ You never learn from people you dont like " | अर्को पक्ष , नेपाल को संधर्ब मा गणित , बिज्ञान, अंग्रेजी घोक्न सक्ने सबै राम्रा बिद्यार्थी , नसक्ने कम्जोर भन्ने प्रबिर्ती हाभी छ | बिद्यार्थी हरुमा आफ्नो आफ्नो खुबी हुन्छ , कला हुन्छ , त्यो कला र खुबी लाइ प्रोत्साहन दियियेमा त्यो नै सिक्षा हो | सबै जना गणित मै राम्रो हुनु पर्छ भन्ने छैन , गायनमा, चित्रकलामा वा मेकानिकल कुरा मा पनि हुन सक्छ | यूरोपका Waldorf Schools हरु बिस्व मै उत्क्रिस्त हुनुको कारण पनि तेही हो | त्यहाँ बिद्यार्थी लाई आफै सोच्न सिकाइन्छ, सेल्फ लर्निङ्ग लाई प्राथमिकता दीइन्छ | तेस बाहेक अन्तरास्ट्रिय मानबताबादी धारणा मा आधारित सिक्षा दीइन्छ | हाम्रा पुर्खा बहादुर, हाम्रा ले येति देश जितेका थिए , त्यहाँ त्यहाँ कब्जा गरेका थिए भन्ने जस्ता तत्व ले बिद्यार्थी को मस्तिस्क लाइ घमण्डी र अहंकारी बनाउछ र उसको सोचाइ narrow बनाइदिन्छ |

Non-inclusion, Low quality education बाहेक अरु थुप्रै कारण छन् बिकाश नहुनुमा तर अहिले लाई ति सबै कुराको छलफल यो लेख मत्फत उतार्न सम्भब छैन | तर बिकाश महत्वपुर्ण छ तेसैले आर्थिक वृद्धि अपरिहार्य छ | दक्षिण कोरिया , ताइवान , सिंगापुर र चिन ले बिकाश गरे भन्ने आज थाहा नभएका कोहि नहोला तर उनीहरुको नीति केके थिए त्यो अध्यन गरेको भए नेपाल ले तिनै नीति रिफाइन गरि आफ्नो परिबेसमा adapt हुने गरि लागु गरिनु पर्थ्यो | बिकाश भयो भने फाइदा हुन्छ भन्ने मात्र हैन बिकाश भएन भने तेस्ले अरु धेरै समस्या ल्याउन सक्छ भन्ने कुरा बुझ्नु जरुरि छ | किनकि जहाँ गरिबी छ, त्यहाँ हिम्सा हुन्छ , जहाँ फोहोर छ त्यहाँ रोग फैलिन्छ , जहाँ भेद भाब छ त्यहाँ दंगा हुन्छ , अविकसित र गरिब ठाउँ गृहयुद्ध को उर्बर भुमि बन्छ | आज युद्ध मा होमिएका सबै देश गरिब र अविकसित देस नै छन् |तेसैले, आर्थिक बिकाश नेपाल को नम्बर एक प्राथमिकता हुनु जरुरि छ | नेपाल ले बजारीकरण , खुला अर्थतन्त्र र मानब बिकाश मा जोड दिनु जरुरि छ | नेपाल सरकार ले ५०० खरब कै बजेट ल्याए पनि येदि मानब विकास कम छ र दक्ष जनसक्ति छैनन् भने त्यो केहि काम लाग्दैन | बाटो बनाउन पैसा भएर पुग्दैन , Engineering Skills चाहिन्छ, ग्रामीण भेगमा स्वास्थ्य सुबिधा पुर्याउन पैसा ले मात्र हुदैन , डाक्टर , नर्स, अन्य स्वास्थ्य कर्मी हरु र मेडिकल infra-structure पनि चाहिन्छ | येति लाख टुरिस्ट भित्रयाउछु भनेर त्यहाँ पैसा पोखेर पुग्दैन , तेस बिषयको बिज्ञ पनि चाहिन्छ | लुम्बिनी वर्ष मनाउने भनेर नेता जी हरुले रिबन काट्नु भो , ५ लाख टुरिस्ट भित्रयाउ छु भनेर भासन गर्नुभो , पैसा पनि खर्च गर्नुभो तर management skill नहुदा त्यो लागु हुन सकेन र १ लाख टुरिस्ट मात्र आए जति त हरेक वर्ष आइरहेका थिए |

५० वर्ष अगाडी हाम्रै हैसियतका देस हरुका नीति अध्यन गरि तेस्लाई नेपाली समाजमा adapt हुने गरि लागु गरिनु पर्छ | इस्ट एसिया , ब्राजिल , बोत्स्वाना र अन्य अति तिब्र बिकसित मुलुक र क्षेत्र हरुले लिएका नीति येस्प्रकार थिए :

- अन्तरास्ट्रिय ब्यापार मा ब्युरोक्रेसी घटाएको

- साना मझौला उध्यॊग लाइ मार्केट इन्ट्री खुकुलो पारिनु

- National Enterprises हरुको निजीकरण

- Powerful Institutions हरुको स्थापना

- डाटा कलेक्सन गर्ने प्रमुख सरकारी कार्यालय हरुको स्थापना

- बचत गर्न उत्प्रेरित गर्ने नीति नियम

- Ressource Allocation market mechanisms हरुको हात मा छोडदिनु

- अन्तरास्ट्रिय समुदाय बाट टेक्नोलोजिकल ज्ञान सिक्ने र लोकल context मा लागु

- गुणस्तरीय सिक्षा मा तिब्र लगानी

- आफ्नो देस मा नभएका बिज्ञ हरु बिदेस बाट लेराउनु

- Financial sector लाइ stable बनाउने

- माइक्रो क्रेडिट स्किम मा ऋण दिने

- सेयर बजार को स्थापना

- मुद्रा नीतिमा कडा निगरानी

- Financial sector मा कडा निगरानी

- Accounting Standards को नियम बनाउनु

- Competition Policy को स्थापना

- भौतिक पुर्भाधार मा तिब्र लगानी

- प्रकिर्तिक स्रोत भएका क्षेत्र लाइ बिसेस प्राथमिकता

- क्रिसी क्षेत्र को आधुनिकीकरण

- बिदेसी टेक्नोलोजी भित्र्याउदा कर नलाग्ने बेवस्था आदि यित्यादी ….

के नेपाल ले यी नीति ल्याएको छ ? अन्तरास्ट्रिय बजार मा समान निर्यात गरि बिदेसी मुद्रा संकलन मा अग्र कम्पनि हरुलाई सरकारी तर्फ बाट सहयोग छ ? निजीकरण लाइ प्राथमिकता दियियेका छन् ? संघ संस्था हरु पावरफुल छन् ? Research Institutes हरु पर्याप्त मात्रामा छन् ? नेपाल को मुद्रा नीति उपयुक्त छ ? निगरानी मा छ ? Financial sector मा निगरानी छ ? Regulate गरिएका छन् ? Accounting Standards लागु गरिएका छन् ? कर व्यवस्था viable छ ? भौतिक निर्माण strategic छ ? क्रिसी क्षेत्र आधुनिक छ ? लेटेस्ट टेक्नोलोजी को प्रयोग गरिन्छ ? यी प्रस्न हरु बारे सार्बजनिक बहस हुनु जरुरि छ |

बजेट ले ति कुरा लाइ ध्यान दिएको देखिन्न , नत्र आज अति कम मानब बिकाश भै आधा जनसक्ति खाडी मुलुक गैरहनु परेको अवस्थामा सिक्षा र Vocational Training को लागि बजेट घटाउनु ले सरकार को अपरिपक्वता र बिसयगत knowledge नभएको देखाउछ |

नेपालले स्विकार्नु पर्ने एउटा कुरा के हो भने हामी बिपन्न मुलुक हौ , हामी गरिब छौ | जब म नेपाली अखबार हरु पढ्छु , नेपाली हरुको कुरा सुन्छु , नेपाल त बिस्व कै सबै भन्दा महत्वपुर्ण र धनि मुलुक हो कि भन्ने लाग्छ | बास्तबिकता ठिक उल्टो छ | आफ्नो घमण्डता , अहंकार मा अड्किनु भन्दा यथार्थता बुझ्नु जरुरि छ | नेपाल एसिया कै सबै भन्दा गरिब देस हो | अफघानिस्तान भन्दा पनि गरिब , अफघानिस्तान जहाँ युद्ध चलिरहेछ | अनि जब सारा भारती नै काम गर्न नेपाल आउने जसरि सिमा मा पर्खाल लगाउने कुरा सुन्छु , हास्न मन लाग्छ | पर्खाल लगाए बेफाइदा कसलाई हुन्छ ? नेपाल को अर्थतन्त्र भारत को अर्थतन्त्र को ०.९% छ | भन्नुको मतलब १०० ओटा नेपाल बराबर एउटा भारत हुन्छ, अर्थतन्त्र को आधारमा | अनि आज भारत प्रति रिस उठे सिमामा पर्खाल लाउने ले भोलि चिन ले निहू खोज्यो भने सगरमाथा मा गस्ती गर्न जान्छौ ? हात्ती र कमिला को जोक्स झैँ | सानो र अति बिपन्न मुलुकले अन्तरास्ट्रिय समुदायमा अति बिकसित वा सक्तिसाली मुलुक झैँ सम्मान खोज्नु मृगत्रिस्ना मात्रै हो | ७८% खाद्यान्न आयात गरिने मुलुक लाइ पत्रपत्रिका मार्फत गालि गर्नु मुर्खता हो | राजनीतिक समस्या diplomatically सुल्झाउने हो | तेती गर्ने बुद्धि छैन त सिक्षामा लगानी गर | समस्या समाधान गर्न पर्खाल हैन झनै धेरै business links बढाउनु पर्छ | एक अर्का संग ब्यापार गर्दा मित्रता बढ्छ , inter-dependency बढ्छ | मित्रता र inter-dependency बढ्दा युद्ध हुने सम्भावना कम हुन्छ , तेसैले ब्यापारले सान्ति ल्याउछ | ब्यापार नै सान्ति स्थापना गर्ने एक प्रमुख टुल हो | छिमेकि देस हरुलाई गाली गर्न बन्द गर | २-४ जना मान्छे वा राजनीतिक पार्टी खरब भयो भन्दैमा पुरै देस लाइ गाली गर्न मिल्दैन | छिमेकि देश हरुलाई गाली गरेर खोक्रो रास्त्रबाद झल्काउनु आजको जमानामा पाखण्ड हो |

आजको युग बिस्वब्यापिकरण को युग हो | ग्लोबलाइजेसन लाइ रोकेर रोकिन्न | रास्त्रबादी हरुको युग सकिएको छ | तर नेपालको परिबेसमा आफुलाई रास्त्रबादी भन्ने कम्युनिस्ट हरुले बिर्से जस्तो लाग्छ कि कम्युनिजम ले रास्त्रबाद लाइ पुरै नकारछ | कम्युनिस्ट सोभियत संघ को राष्ट्रिय गान अन्तरास्ट्रिय थियो | दृतिय बिस्व युद्धमा कम्युनिस्ट हरुले त कट्टर रस्त्रबादी हरु बिरुद्ध लडेर जित हासिल गरेका थिए | तेसैले बिदेसी diplomats हरु नेपाल आउदा झुक्किने गर्छन | नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी हरु आफुलाई कम्युनिस्ट भंचन तर नीति अर्को लिन छन् | पार्टी कार्यालय को भित्तामा माओ , लेनिन , स्टालिन का फोटो झुन्डिएको देखिन्छ | बिदेसी पाहुना आउदा ति फोटो झिक्चन रे भन्ने पनि सुनिन्छ | पार्टीको नाम कम्युनिस्ट भए पनि लोकतान्त्रिक , बहुदलबाद र प्रजातन्त्र मा विश्वास छ भने त्यो राम्रो हो तर अझै कम्युनिस्ट म्यान्डेट पुरा गर्छु भनेर लाग्ने हो भने तेस्ले देश लाइ अझै अन्धकारमा धकेल्छ | कम्युनिस्ट हरुकै उच्च पिता कार्ल मार्क्स जन्मिएको देस जर्मनी मा कम्युनिस्ट पार्टी लाइ प्रतिबन्ध लगाइएको छ | ४० वर्ष कम्युनिस्ट सासन भोगेका पोल्याण्ड र केहि पुर्बी यूरोपेली देश हरुमा खुला स्थानमा कम्युनिस्ट चिन्न भएका लुगा लगाएर हिडेमा २ वर्ष कैद सम्म सजाए हुन्छ |

पुजिबाद लाई नकार्नु कम्युनिस्ट हरुको अबुझ्ता हो | पुजी बिना बिकाश सम्भब छैन | पुजी (Capital) भनेको के हो ? पुजी भनेको त्यो चिज हो जसको प्रयोग गरि आम्दानी गरिन्छ | लुगा सिउने मान्छे को लागि उसको कल पुजी (Physical Capital) हो किनकि उसले कल को प्रयोग गरि आम्दानी गर्छ | डाक्टर को लागि उसको सिप नै पुजी हो | एस्तो कुनै पनि किसिम को सिप लाइ Human Capital भनिन्छ | पैसा पनि पुजी हो जसलाई Financial Capital भनिन्छ किनकि हामी पैसा लगानी गरेर थप अरु पैसा कमाउन सक्छौ | तेसैले, पुजिबाद को बिरोध गर्नु लुगा सिउने लाइ कल को प्रयोग नगर , डाक्टर लाइ बिरामी नजाच वा सिप को प्रयोग नगर भन्नु हो | पुजीबादी खुला अर्थतन्त्र अंगालेर तिब्र आर्थिक बिकाश गरि आधा अरब भन्दा बढी मान्छे लाइ गरिबीको रेखा मुनि बाट निकाल्ने मुलुक चिन हो | माओ को कम्युनिजम ले त Agricultural Reform का कारण ३० करोड मान्छे को ज्यान गएको थियो , करोडौ कुपोसन का सिकार भएका थिए | तर जब Deng Xiaoping ले पुजीबादी नीति लिएर अघि बढे, बिकाश को क्रम सुरु भयो | आज GDP को आधार मा चिन बिस्व मा सबै भन्दा धनि मुलुक भएको छ | Deng Xioping पछिका पराए सबै राष्ट्र प्रमुख हरु: Zhou Enlai, Zhao Ziang, Jiang Zemin, Wen Jiabao, Xi Xingping ले उही नीति लाइ निरन्तरता दिए, आर्थिक बिकाश |

यो लेख मा रास्त्रबाद को कुरा किन आयो भने रास्त्रबाद खतरनाक चिज हो | एसले २ पटक बिस्व युद्ध गराएको छ, कयौ युद्ध गराएको छ र गराईरहनेछ | आजको युगमा दुइ देश बीच पर्खाल हैन पुल बनाउनु पर्छ | नेपाल जस्तो देश जसको अर्थतन्त्र को २९% हिस्सा नै रेमिट्यान्स छ र करिब आधा हिस्सा रेमिट्यान्स ले धानेको छ, तेस्तो देस ले रास्त्रबाद को नारा खोक्दै पर्खाल लगाउनु आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हान्नु हो | धनि वर्ग ले त मरिचमानले जस्तो  प्लेन बाटै समान ल्याएर भएपनि गुजारा गर्ला तर गरिबले सक्दैन | पहिले गरिब नै मर्छ | सिमा क्षेत्रमा समस्या छ त सुल्झाउनु पर्यो नि , राजनीतिक समस्या सुल्झाउन नसक्ने हरुले parliament मा बसी रहनुको तुक छैन | र पर्खाल लगाए पनि तेस्ले समस्या हट्दैन | अमेरिकाले मिलिटरी गार्ड सहित वाच गरेको पर्खाल हुदा हुदै पनि लाखौ मेक्सिकन हरु अमेरिका आइरहेका छन् |बर्लिन को पर्खालले पुर्बी जर्मन हरुलाई पश्चिम जर्मनी आउन रोकेन | राजनीतिक समस्या Diplomacyले सुल्झाउने हो , पर्खाल ले, बन्दुक ले, गोलि गट्ठा ले हैन |आगो निभाउन आगो मा ज्वालामुखी हालेर हुदैन , आगो पानि ले मात्र निभ्छ |

बिकाश बजेट र रास्त्रियता लाइ एकै साथ जोड्नु को कारण के हो भने यी तिन कुरा नेपाली संधर्ब मा जोडिएका छन् | येसपालीका बजेट म्यानेज गर्ने दुवै तत्व विकास बिरोधि छन् | कम्युनिस्ट ले विकास हुन दिदैन किनकि उनीहरुले विकास का प्रमुख स्रोत हरुलाई मान्दैनन , तेस्लाई सामन्ती प्रथा को रुपमा लिनछन् , तेस बिरुद्ध लढ़छन् , रगत बगाउन तयार हुन्छन , सिद्दान्त को लागि मर्न सम्म तयार हुन्छन | ( I will not die for my beliefs because I might be wrong: Bertrand Russel ) | नेपालमा भएको पनि तेही छ जस्तै माओबादी युद्ध | उनीहरुले सत्ता कब्जा त गरे तर असल सरकार दिन सकेनन किनकि रगतको आहाल बाट सत्तामा पुगेका क्रान्तिकारी हरुले अरुको भलो सोच्दैनन् , जंगल बाट आएका हरुले विकास हैन देशनै जंगली बनाइ दिनछन् | तर पनि तिनै कम्युनिस्ट भन्न रुचाउने हरु हरेक वर्ष कट्टर पुजीबादी देश अमेरिका जान डीभी भरछन् , सके सम्म पुजीबादी देश हरु , यूरोप र जापान नै जाउ भंचन , उत्तर कोरिया , क्युबा जान चाहन्छु भन्दैनन |

अर्कोथरी तत्व कट्टर रास्त्रबादी छ | रास्त्रबादी दुइ थरिका हुन्छन | एकथरि आफु बस्ने ठाउँ , क्षेत्र वा रास्ट्र को हित चाहने तर सान्ति, मानबता र अन्तरास्ट्रिय भ्रातृत्व लाइ सम्मान गर्ने रास्त्रबादी जसलाई अंग्रजी लाइ Patriotism पनि भन्न सकिन्छ | एसको एक उदाहरण बेलायेत को स्कटल्याण्ड को Scottish National Party हो जुन एउटा Social Democratic पार्टी को रुपमा प्रस्तुत छ |अर्काथरी कट्टर रास्त्रबादी हरु छन् जो ' बाहिरका मान्छे लाइ मेरो देसमा आउनु दिनु हुदैन, बस्न दिनु हुदैन , भएका लाइ लखेट्नु पर्छ भन्ने हरु जसलाई सान्ति को मतलब हुदैन , अन्तरास्ट्रिय सम्बन्ध को मतलब हुदैन | अंग्रेजीमा एस्ता कट्टर हरुलाई Nationalists भनिन्छ | कुनै दुइ देश बीच येस्तै कट्टर बादी हरुको झगडा भए युद्ध नै हुन्छ | यूरोपमा एसले २ ओटा बिस्व युद्ध गरायो , ८ करोड मान्छे को ज्यान गयो, करोडौ घाइते भए | नेपालमा यिनै हाबी छन् | धनि र गरिब देस दुवै मा कट्टर रास्त्रबाद खतरनाक हुन्छ किनकि एसले भएको बिकाश पनि युद्धका कारण ध्वस्त गर्छ |

विकास का लागि नकारात्मक रास्त्रियता किन नराम्रो हो ? किनकि मानबता, स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्र अपरिहार्य छ | औद्योगिकरण यूरोपमा नै किन सुरु भयो ? अन्य ठाउँ मा किन भएन ? किनकि औद्योगिकरण अगाडी सामाजिक बिकाश गरियो , उर्बर भुमि तयार परियो जसलाई हामी Age of Enlightenment भन्छौ | बडो मानबताबादी नीति नियमले हरेक मान्छे लाइ सोच्ने स्वतन्त्रता दियो , आफ्ना विचार राख्न पाउने स्वतन्त्रता दियो , छिमेकि मुलुक का बुद्धिजिबी हरु संग छलफल गर्ने, सिक्ने बाताबरण तयार पार्यो | पृथ्वी ले सुर्य लाइ घुम्छ भन्दा मृत्यु दण्ड दिने समाज मानबता र प्रजातन्त्रमा केन्द्रित भयो | जब मान्छेले स्वतन्त्रता पाए, आविस्कार गर्न सके अनि औद्योगिकरण सम्भब भयो | ति Age of Enlightenment का बेलाका महान विचार हरु फिलोसोफेर हरु जस्तै Jeremy Bentham, John Stuart Mill, Rene Descartes हरुले आफ्ना कृति हरुमा उतारेका छन् जुन सबैले पढ्न सकिन्छ | तेसैले नेपालमा पनि बिकाश अघि एस्ता Social and Philosophical aspects हरुलाई reform हुन दिनु पर्छ |

आजको युग सान्ति को युग हो , माया , अन्तरास्ट्रिय मित्रता,  र  मानबताको युग हो | येही नै हाम्रो आदर्स हुनु पर्छ|  येदि हामी यी सिद्दान्त अंगालछौ त Sustainable Development सम्भब छ नत्र हाम्रो अन्त्य निश्चित छ | बिस्वका महान व्यक्तित्व हरु जसलाई आज हामि पुजा गर्छौ, उनीहरुले मानबता बादी नीति लिएका थिए , रास्त्रबादी हैन | नेल्सन मण्डेला जसले सान्ति को बाटो अपनाई Apartheid अन्त्य गर्न सके, महात्मा गान्धी जसले घाम नाअस्ताउने साम्राज्य लाइ घुडा टेकाए , एल्बर्ट स्वैज्जर जसले रेड क्रस को स्थापना गरे र कयौ एस्ता मानबता बादी व्यक्तित्व हरु जो आज पनि अरुको सेवा मा लागेका छन् | बिकाश अघि नेपाल लाइ तेस्ता महान व्यक्तित्व हरुको खाचो छ जसले non-violent रुप मा परिबर्तन ल्याउन सपना देख्छ , जस्तै ४ महान सहिद हरु जो आज हरेक प्रजातन्त्र प्रेमी नेपाली को अनुहार हरुमा हासीरहेका छन् | अनि त्यो गीत को याद आउछ ... " हेर न सहिद हरुलाई , नेपाली को अनुहार मा हासिरहेको , उनको बास स्वर्ग लोक मा जहाँ उनि बाँची रहेको , जहाँ उनि बाँची रहेको " ( https://www.youtube.com/watch?v=VAW2G_5YDYs ) |

$4.4 Billion and How To Proceed

By: Bikal Dhungel 

  

  

Following a 7.8 magnitude earthquake that cost the lives of over 8000 Nepalese, people all over the world donated generously to help Nepal. The total loss in monetary terms is expected to be around $7 billion, one third of Nepal's nominal gross domestic product (GDP). The government held a donor conference in Kathmandu where high ranking officials from national governments and international organizations participated and pledged a fantastic $4.4 billion both as grants and loans. However, the Nepalese government still needs to assess how they can feasibly spend that amount in an effective way to make the most out of it. $4.4 billion is a gigantic amount, more than four times the regular official development assistance (ODA) Nepal receives in a typical year. It is slightly less than the total remittance flow of $5.5 billion that entered the nation through formal channels last year. $4.4 billion divided among the population will give a mere $1700 per person, twice the nominal per capita income. Amount of this size will not generate large outcome but if spent intelligently, the multiplier effect will be huge and is enough to transform the nation. $4.4 billion will be accompanied by another $5.5 billion remittance flow this year and Nepal's own development budget.   

  

The most important question now is how we can spend the money in such a way that we are independent from international support in the future? Example of Haiti shows that mismanaging fund would lead to another disaster that can turn to be worse than the earthquake itself. This disaster can also lead to violence when political parties and groups fight for their share of aid ignoring the overall welfare of the nation, a reason why donor countries prefer to spend aid through INGOs and NGOs instead of giving to recipient government. But there are also examples where international support has been used intelligently to rebuild nations from where Nepal can take lessons.   

  

14th August 1945, the official date of the end of World War II. Two atomic bombs were dropped on the Japanese cities of Hiroshima and Nagasaki. Germany had already surrendered and the biggest war in human history cost the lives of over 70 million people worldwide where more than 50 million were civilians. The losses of properties and the cost to rebuild were immeasurable. Europe was left devastated. Yet, in another decade they again brought the continent in pre-war level and major  

European economies were experiencing economic booms. How did that happen? Taking the example of  

Germany, the country that was hit hardest in terms of material loss, there is much to learn. When Germany surrendered, the victors of World War II, the USA, UK, France and Soviet Union kept their presence in German states and were concerned about its future. They had to make sure that Germany does not start another war like both World War I and II. How to monitor that country to ensure world peace had been a major concern. The USA understood that politically and economically unstable Germany would threaten peace more than an economically powerful Germany integrated to the world economy. Same argument was valid for Europe and Japan. The US foreign minister brought the plan to rebuild European states destroyed by World War II with the name 'Marshall-Plan'. $13 billion was released from which Germany received $1.4 billion, about 2% of its gross domestic product of the year 1945. That amount was tiny in comparison to the support Nepal got this time, which is about 20% of the GDP. How Germany used that amount is remarkable. It cleared the ashes of World War II, rebuilt the critical infrastructures necessary to kick-start growth and after five years, the German economy reached the beginning of the phase called „ Economic Miracle „. From 1949 to 1973, Germany grew at an average of 6.5% per year. The total wealth more than tripled during that period. The economic policy of Finance minister Ludwig Erhard who later became the Chancellor was massive capital accumulation that strengthened production which led to rural to urban migration that in-turn boosted productivity.  

Industrial production grew and Germany immediately became the leading exporter of the world. The German government had to import labour from abroad to work in booming industries. Heavy investment was made in educational sector with more priority on technical education and training schemes, institutions were created that were necessary to create rule of the game of economy, financial institutions grew which worked under a close cooperation with the state, the central bank called 'Deutsche Bundesbank' was formed whose main goal was to maintain currency stability. Other reforms like the progressive tax system, social security system and health care reform was made which helped to grow the economy further and made Germany a stable and robust country. The most important factor was the will of the people to contribute to build their nation and their hard work guided by genuine principles of government which was growth and development oriented. The Germans didn't work for themselves, they worked for their children. They built the country for their children and grandchildren. The history of economic development shows that one generation should always sacrifice their hard work for future generation. It was the case in South Korea, Singapore and elsewhere. It takes a generation to build a nation. What Nepal can learn from Germany is, in order to do something, there should be a strong will, a strong sense of sacrifice. Until we only think about ourselves, it will not contribute to growth and development. Short-sightedness will not generate growth. We need to think about our children and should be ready to sacrifice our effort for their prosperity.  

   

Nepal today resembles with Germany in a sense that Germany also didn't have a constitution. The German constitution is a random collection of paragraphs that were added and removed and again added, neglected and again brought to life time and again in the last 60 years. There was never such thing like constitution assembly. They also didn't need a constitution. They needed development and development needs a genuine development policy. Constitution alone without a feasible development policy will not bring change. Without a robust economic development, neither democracy nor peace will sustain. Where there is poverty, there will be violence, there will be war. The Germans understood this and decided to focus on development first and constitution later. However, a basic political foundation is also vital to development. If Germany were unstable, with various social and economic problems, they would not have achieved development. Here the question arises why political stability and supporting institutions are necessary for development. The history of the United Kingdom gives an answer of this question. Why industrialization started in England and not in Japan, South Africa, Spain or Russia has been a question researchers took long time to reach a consensus and that it is the political foundations that supported industrialization in England. Daron Acemoglu and James Robinson mention in their book  

‘Why Nations Fail’ that prior to seventeenth century, European states were full of aristocrats that resembled the political structure of typical under-developed countries like Nepal. Prosperity was limited to few, landlords had full control over their peasants, slavery was usual, wealth was concentrated on aristocrats and most importantly, there were heavy restrictions on economic activities. Consequently, broad majority of people suffered from poverty and deprivation. However, England managed to breakthrough from the system. The revolution of 1688 gave birth to economic and political institutions that were successful in providing incentives for business, trade and innovation. The property rights law was brought which guaranteed fruits to creative minds whose inventions was saved from being copied by free riders. Monopolies were reduced giving rise to competitors. Roads, canals and infra-structures supporting economic activities were built. Educational institutions were built to provide high quality of education in that time. These foundations created a way for industrial revolution which later spread to other parts of Europe as well. The short history of 17th century England teaches 21st century Nepal that without creating or reforming institutions that pave the way for technological advances, growth will not follow. Institutions that ensure wealth redistribution for social security and education must be present. Also institutions that ensure a rule of the game in terms of finance and trade are pivotal. On the other hand, in the presence of extractive institutions, authorities and governments to enrich the few will postpone development. Acemoglu and Robinson give example of Eastern Europe and Russia during the time of industrialization. These nations managed to disrupt economic activities which put the ruling aristocrats in power whereas the majority suffered, a story that is valid in Nepal of 21st century.  

   

  

  

From 17th century England and 20th century Germany, Nepal should learn that building a robust political foundation and then feasible economic policy is eminent to welfare growth. Making the existing institutions powerful and creating ones that are necessary in the field of finance, education, health and others is vital. Infra-structures should be built in areas that are critical to growth. Critical bottlenecks of development should be determined and they should be removed. In education sector, best practices from the world adapted to local conditions should be integrated to the curriculum. To summarize, Nepal should focus on following points: maintain political stability, create an environment for domestic and foreign investment, create institutions, reform education policy, work on the efficiency of public sector, guarantee property rights, reduce credit constraints for the poor and for small scale entrepreneurs, support the entrepreneurs, closely co-operate with the private sector, make technological learning in all fields a priority and minimize market distortions.   

$4.4 billion will surely be not enough to reform everything but it is enough to initiate the change. These were the policies that countries with rapid growth had in common. These were the foundations upon which double digit growth was achieved. Germany was able to initiate these changes with only a cash injection of 2% of its GDP, Nepal is getting much bigger share. Same thing is also true for South Korea, Taiwan or Botswana. So, if there is a strong will, Nepal can become another Asian Tiger in the coming decades.